Bối cảnh và nguyên nhân tái cấu trúc hệ thống thương mại – Stephen Miran – Chairman, Council of Economic Advisers – President Trump

Bối cảnh và nguyên nhân tái cấu trúc hệ thống thương mại – Stephen Miran – Chairman, Council of Economic Advisers – President Trump

Trong thập kỷ qua, sự bất mãn của cử tri Mỹ đối với hệ thống thương mại và tài chính toàn cầu đã gia tăng rõ rệt. Đồng thuận ủng hộ tự do thương mại suy yếu, cả hai đảng lớn ở Mỹ đều tìm cách cải thiện vị thế kinh tế của Mỹ trong trật tự hiện tại​. Giả định Tổng thống Trump tái đắc cử với một nhiệm kỳ mới, chính quyền có động lực mạnh mẽ để cải tổ sâu rộng hệ thống thương mại và tài chính quốc tế. Bản thân ông Trump từ lâu đã nhấn mạnh nhu cầu “đưa ngành sản xuất trở về Mỹ” và cân bằng lại thương mại.

Nguyên nhân gốc rễ được tác giả Stephen Miran chỉ ra nằm ở sự mất cân bằng kinh tế kéo dài do đồng đô-la Mỹ (USD) bị định giá cao một cách dai dẳng. USD mạnh làm hàng xuất khẩu Mỹ kém cạnh tranh, hàng nhập khẩu rẻ hơn, dẫn đến thâm hụt thương mại mãn tính và suy giảm khu vực sản xuất trong nước. Nhiều nhà máy đóng cửa, việc làm ngành chế tạo mất đi, cộng đồng công nhân lâm vào khó khăn (thất nghiệp, phụ thuộc phúc lợi, tệ nạn)​. Một nghiên cứu kinh điển (Autor, Dorn & Hanson) ước tính từ 2000-2011, “cú sốc Trung Quốc” – tức nhập siêu tăng mạnh từ Trung Quốc – đã làm mất từ 600.000 đến 1 triệu việc làm sản xuất tại Mỹ, và tổng số việc làm bị ảnh hưởng gián tiếp lên đến ~2 triệu​. Dù con số này thoạt nhìn nhỏ so với biến động lao động tự nhiên, thiệt hại tập trung vào các vùng công nghiệp khiến nhiều cộng đồng kiệt quệ, không dễ chuyển đổi sang ngành mới​.

Thêm vào đó, bối cảnh địa chính trị thay đổi càng thúc đẩy đòi hỏi tái cấu trúc. Sau giai đoạn “kết thúc lịch sử” (khi Mỹ không có đối thủ cạnh tranh lớn), nay các cường quốc như Trung Quốc, Nga nổi lên vừa là đối thủ thương mại vừa là mối đe dọa an ninh​. Điều này đặt ra yêu cầu phục hồi năng lực sản xuất chiến lược: nếu Mỹ mất ngành thép, công nghiệp quốc phòng suy yếu, an ninh quốc gia bị đe dọa (Trump từng nói “nếu không có thép, bạn không có đất nước”​). Từ góc nhìn này, dựa vào chuỗi cung ứng nước ngoài tiềm ẩn rủi ro lớn – nhất là khi đồng minh của Mỹ có quan hệ thương mại sâu với Trung Quốc hơn với Mỹ​, khó đảm bảo họ sẽ đứng về phía Mỹ lúc nguy cấp. Mối lo còn gia tăng bởi hoạt động gián điệp và can thiệp kinh tế từ Trung Quốc (ví dụ: tin tặc Trung Quốc xâm nhập hạ tầng mạng phương Tây; cần cẩu tại cảng Mỹ bị cài thiết bị theo dõi​) – những yếu tố an ninh khiến giới hoạch định chính sách Mỹ càng hoài nghi trật tự thương mại hiện tại.

Cốt lõi kinh tế của vấn đề nằm ở “đồng USD quá mạnh”. Tác giả lý giải qua khái niệm “Thế giới Triffin” (theo Robert Triffin): Vì USD là đồng tiền dự trữ toàn cầu, luôn có cầu lớn và ít co giãn đối với tài sản USD (như trái phiếu Kho bạc Mỹ) để phục vụ dự trữ ngoại hối và thanh toán quốc tế​. Thông thường, tỷ giá hối đoái sẽ tự cân bằng thương mại – quốc gia thâm hụt thương mại sẽ thấy đồng tiền mình mất giá đến mức xuất khẩu lại cạnh tranh, nhập khẩu đắt lên và cán cân dần cân bằng​. Nhưng với Mỹ, vai trò cung cấp tài sản an toàn cho thế giới khiến USD duy trì giá trị cao bất chấp thâm hụt thương mại. Các nước sẵn sàng nắm giữ USD/Trái phiếu Mỹ vì lý do dự trữ hơn là lợi suất, nên cầu USD không phụ thuộc hoàn toàn vào các yếu tố kinh tế cơ bản hoặc cán cân thương mại​. Đây chính là mặt trái “đặc quyền” của USD: Mỹ phải chấp nhận thâm hụt vãng lai kéo dài – “xuất khẩu” tài sản tài chính (USD, trái phiếu) để thế giới sử dụng, đổi lại Mỹ “nhập khẩu” hàng hóa nhiều hơn khả năng sản xuất​. Khi kinh tế thế giới nhỏ hơn nhiều so với Mỹ (giai đoạn sau Thế chiến II), gánh nặng này không lớn. Nhưng ngày nay, khi phần còn lại của thế giới đã lớn mạnh (GDP toàn cầu vượt xa Mỹ), thâm hụt cần thiết để cung ứng đủ USD cho toàn cầu ngày càng lớn so với quy mô kinh tế Mỹ, gây “đau đớn” cho ngành xuất khẩu và sản xuất nội địa Mỹ​.

Tình trạng này không thể tiếp diễn vô hạn: Triffin’s dilemma dự báo rằng đến một điểm giới hạn, các khoản thâm hụt và nợ tích lũy sẽ làm xói mòn niềm tin vào đồng tiền dự trữ, đe dọa ổn định tài chính quốc tế​. Mỹ vừa muốn duy trì lợi ích của việc USD là tiền tệ toàn cầu, vừa đang gánh chi phí ngày càng lớn của vai trò đó (mất việc làm sản xuất, nợ nước ngoài tăng). Tác giả cho rằng sự “oán giận” ngày càng sâu ở Mỹ chính là phản ánh của mâu thuẫn này. Tái cấu trúc hệ thống thương mại toàn cầu – hiểu là điều chỉnh lại vai trò của USD và cách chia sẻ gánh nặng mất cân bằng – được xem là cách giải quyết căn cơ những bất cân đối tích lũy lâu năm.

Góc nhìn phản biện: Những phân tích trên chỉ ra đúng một số nguyên nhân quan trọng (mất cân bằng do USD, tác động “cú sốc Trung Quốc”, yêu cầu an ninh…), nhưng có thể chưa toàn diện. Liệu mọi bất ổn kinh tế nội địa đều do thương mại? Suy giảm việc làm sản xuất còn do tiến bộ công nghệ và tự động hóa – những yếu tố mà chính sách thương mại khó đảo ngược. Vai trò USD là “con dao hai lưỡi”: nó gây thâm hụt thương mại, nhưng cũng giúp Mỹ vay nợ lãi suất rẻ, tài trợ thâm hụt ngân sách dễ dàng (điều các nước khác không làm được). Mỹ thực sự chịu thiệt nhiều hơn lợi? Câu trả lời không rõ ràng, bởi lợi ích của USD mạnh (giúp kiềm chế lạm phát nhập khẩu, nâng cao sức mua người tiêu dùng, củng cố sức mạnh tài chính Mỹ) cũng rất lớn. Hơn nữa, quy trách nhiệm cho hệ thống thương mại toàn cầu có thể bỏ qua những chính sách đối nội chưa hiệu quả (đào tạo kỹ năng, chính sách công nghiệp yếu) trong việc ứng phó toàn cầu hóa. Tóm lại, cần thận trọng với giả định rằng chỉ cần tái cấu trúc bên ngoài thì kinh tế nội địa sẽ phục hưng – các nguyên nhân nội tại khác cũng phải được giải quyết song song.

Công cụ chính sách đề xuất: Thuế quan (Tariffs)

Thuế quan là công cụ chủ lực đầu tiên được đề cập. Chính quyền Trump đã nhiều lần đề xuất và sử dụng thuế nhập khẩu như đòn bẩy để định hình lại thương mại. Trong chiến dịch, ông Trump nêu ý tưởng đánh thuế tới 60% lên hàng nhập từ Trung Quốc và tối thiểu 10% lên hàng của các nước khác, đồng thời viện dẫn lý do an ninh quốc gia để biện minh​. Thực tế nhiệm kỳ 2018-2019, Mỹ đã tăng mạnh thuế với Trung Quốc và một số nước, và kết quả được nhóm cố vấn Trump nhìn nhận là thành công: kinh tế Mỹ không chịu suy giảm đáng kể, lạm phát vẫn trong tầm kiểm soát, trong khi Mỹ thu được một khoản thuế quan lớn và đạt thỏa thuận thương mại “Phase 1” với Trung Quốc​. Từ trải nghiệm đó, tác giả dự báo thuế quan sẽ tiếp tục là công cụ hàng đầu trong nỗ lực tái cấu trúc sắp tới​.

Mấu chốt nằm ở cơ chế “bù trừ tỷ giá”: Khi Mỹ áp thuế lên nước khác, tỷ giá ngoại tệ thường điều chỉnh theo hướng làm suy yếu đồng tiền nước bị đánh thuế, từ đó bù lại tác động giá cả. Ví dụ minh họa: nếu Mỹ áp thuế 10% lên hàng nhập từ một nước và đồng tiền của nước đó mất giá ~10% so với USD, thì giá hàng nhập khẩu tính bằng USD hầu như không đổi (chỉ tăng 0,99 lần, tức <1%)​. Nghĩa là người tiêu dùng Mỹ hầu như không bị ảnh hưởng giá, do khoản thuế đã được bù bằng tỷ giá giảm. Điều này đã xảy ra năm 2018-2019: USD tăng giá gần tương đương mức thuế hiệu dụng, khiến tác động lạm phát rất nhỏ, tăng trưởng GDP vẫn tốt dù Fed cùng thời điểm nâng lãi suất​. Kết quả kỳ lạ: Trung Quốc “trả tiền” cho thuế qua việc đồng Nhân dân tệ yếu đi – sức mua của người dân và doanh nghiệp TQ giảm tương ứng, trong khi Kho bạc Mỹ thu được khoản thuế do phía Mỹ nộp nhưng thực chất phía TQ gánh chịu bằng mất giá tài sản​.

Vì vậy, thuế quan không nhất thiết gây lạm phát cao hay suy thoái như lo ngại truyền thống, nếu đồng USD mạnh lên kịp thời để trung hòa tác động​. Tài liệu nhấn mạnh các phân tích học thuật và kinh nghiệm thực tế ủng hộ ý tưởng này​. Tuy nhiên, sự “bù trừ” này đi kèm đánh đổi: nếu tỷ giá điều chỉnh hoàn toàn (USD lên giá tương ứng thuế), thì hàng nhập vào Mỹ không đắt lên – người tiêu dùng không giảm mua và thâm hụt thương mại không thu hẹp nhiều. Thuế lúc này **chủ yếu mang lại thu ngân sách (tax revenue) cho Mỹ, hơn là bảo hộ sản xuất nội địa. Ngược lại, nếu tỷ giá không điều chỉnh đủ, thì giá hàng nhập khẩu tăng phần nào, người Mỹ giảm mua hàng ngoại, cán cân thương mại cải thiện nhưng đổi lại lạm phát nội địa cao hơn. Nói cách khác, thuế quan có thể được xem như một loại “thuế tiêu dùng” đánh vào hàng ngoại, tùy vào phản ứng tỷ giá mà mức độ người tiêu dùng trong nước gánh chịu sẽ khác nhau​. Tác giả lưu ý rằng trong thực tế, việc bù trừ khó hoàn hảo do nhiều yếu tố: cách định giá hàng bằng USD hay ngoại tệ, mức độ các nhà xuất khẩu chịu giảm lợi nhuận, v.v. – những yếu tố này quyết định ai chịu chi phí thuế và bao nhiêu​.

Một khái niệm quan trọng được đề cập là “thuế quan tối ưu”. Lý thuyết kinh tế thương mại cho rằng một nước lớn có sức mạnh thị trường (như Mỹ) có thể cải thiện lợi ích quốc gia bằng cách áp một mức thuế nhập khẩu vừa phải: mức thuế này buộc nước xuất khẩu hạ giá bán ròng (hoặc chịu mất giá tiền tệ) đủ nhiều để phần thiệt của họ lớn hơn phần thiệt của người tiêu dùng nước nhập. Nghiên cứu trích dẫn ước tính thuế tối ưu cho Mỹ vào khoảng 20%, và thậm chí nếu thuế lên đến 50% thì phúc lợi Mỹ vẫn cao hơn so với tự do thương mại hoàn toàn (trong điều kiện không có trả đũa)​. Những con số này gợi ý dư địa để Mỹ tăng thuế mạnh hơn so với hiện tại mà vẫn có lợi, ít nhất theo mô hình kinh tế học. Tuy nhiên, lý thuyết này giả định các nước khác không trả đũa tương xứng – trong thực tế, trả đũa chính là rào cản lớn hạn chế hiệu quả của thuế cao.

Triển khai thuế quan: Báo cáo thảo luận khả năng lồng ghép chính sách thuế quan với mục tiêu an ninh và tài chính. Phương án khả dĩ là sử dụng lý do an ninh quốc gia (như Mục 232 Luật Thương mại Mỹ) để áp thuế bảo hộ mà khó bị kiện dưới luật WTO. Chính quyền Trump từng làm điều này với thép, nhôm (2018). Tương tự, có thể mở rộng định nghĩa “an ninh” sang các lĩnh vực công nghệ, quốc phòng để đánh thuế có chọn lọc vào những ngành/lãnh thổ được coi là đe dọa (ví dụ: Trung Quốc, Nga). Đồng thời, có thể phân biệt đối xử: đồng minh thân cận có thể được miễn trừ hoặc thuế suất thấp hơn, trong khi đối thủ chiến lược chịu mức thuế cao hơn – điều này tạo áp lực lên các nước như Trung Quốc, đồng thời giữ liên minh với các đối tác quan trọng. Ngoài ra, thuế quan thu được có thể được tái phân bổ để giảm gánh nặng thuế trong nước (ví dụ giảm thuế khác cho doanh nghiệp hoặc đầu tư hạ tầng), qua đó tối ưu hóa lợi ích kinh tế tổng thể. Tác giả cũng lưu ý thuế quan là công cụ tạo đòn bẩy đàm phán: Trump có xu hướng áp thuế trước để tạo sức ép, rồi sẵn sàng gỡ bỏ thuế khi đạt thỏa thuận có lợi​. Chiến lược này từng dẫn đến Thỏa thuận Giai đoạn 1 với Trung Quốc; tương lai, có thể sử dụng thuế như lá bài thương lượng trong một “hiệp định Plaza mới” về tiền tệ hoặc yêu cầu các nước đầu tư công nghiệp vào Mỹ (đổi lấy việc miễn giảm thuế)​.

Đánh giá phản biện về thuế quan:

• Ưu điểm: Thuế quan mang lại nguồn thu ngân sách đáng kể. Trong bối cảnh thâm hụt ngân sách lớn, việc nước ngoài “đóng góp” ngân sách cho Mỹ thông qua thuế quan là điểm hấp dẫn về chính trị​. Ngoài ra, thuế quan trực diện hỗ trợ ngành sản xuất trong nước – ít nhất trong ngắn hạn, bảo hộ thị trường nội địa khỏi cạnh tranh giá rẻ, tạo việc làm và củng cố an ninh kinh tế ở những lĩnh vực trọng yếu (thép, chất bán dẫn…). Về đàm phán, thuế quan cao trên diện rộng là “cây gậy” hữu hiệu buộc đối tác phải ngồi vào bàn thương lượng (điều mà các biện pháp ngoại giao mềm dẻo hay WTO chưa chắc đạt được).
• Nhược điểm: Hiệu quả của thuế quan phụ thuộc lớn vào phản ứng của bên bị đánh thuế và diễn biến tỷ giá. Nếu các điều kiện “bù trừ” không diễn ra đúng như mong đợi, thuế quan có thể đẩy giá cả tăng đáng kể cho người tiêu dùng Mỹ, trở thành “thuế ẩn” đánh vào hộ gia đình – mâu thuẫn với lợi ích người lao động mà chính sách định bảo vệ. Một số nghiên cứu (ví dụ Amiti et al. 2019) cho thấy phần lớn chi phí thuế năm 2018 cuối cùng do doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ chịu, vì đồng Nhân dân tệ không giảm đủ và nhà xuất khẩu nước ngoài không giảm giá hoàn toàn. Nguy cơ trả đũa cũng rất hiện hữu: đối tác có thể áp thuế trả đũa lên hàng xuất khẩu của Mỹ, làm khó cho nông dân và các ngành khác (Trung Quốc từng đánh vào nông sản Mỹ năm 2018, gây thiệt hại buộc chính phủ hỗ trợ nông dân). Một cuộc chiến thuế quan leo thang hai chiều sẽ làm sụt giảm thương mại và tăng trưởng của cả hai bên, thậm chí lan sang toàn cầu nếu niềm tin giảm.
• Tính khả thi: Áp thuế diện rộng 10-60% như đề xuất gần như chắc chắn vi phạm các cam kết thương mại quốc tế của Mỹ trong WTO (vượt mức thuế trần đã cam kết). Dù Mỹ có thể dùng lý do an ninh để biện minh, sự lạm dụng điều khoản này đe dọa phá vỡ tính hiệu lực của WTO, và các nước có thể kiện Mỹ hoặc tự ý áp thuế tương tự với danh nghĩa an ninh, dẫn đến hỗn loạn quy tắc thương mại. Về đối nội, thuế quan cao sẽ gặp phản đối từ nhiều nhóm lợi ích: các nhà nhập khẩu, tập đoàn bán lẻ, ngành sử dụng nguyên liệu nước ngoài (xe hơi, hàng điện tử…) sẽ lobby mạnh chống lại, gây áp lực chính trị nội bộ.
• Tính nhất quán nội tại: Có một mâu thuẫn tiềm ẩn trong mục tiêu chính sách: nếu muốn giảm thâm hụt và phục hưng sản xuất, Mỹ cần đồng USD không quá mạnh để hàng nhập đắt hơn và hàng nội địa cạnh tranh hơn – tức tỷ giá không nên “bù trừ” toàn bộ hiệu ứng thuế. Nhưng nếu USD không tăng đủ, người tiêu dùng Mỹ sẽ chịu gánh nặng giá cả, gây phản ứng dư luận và bất lợi chính trị. Ngược lại, nếu USD tăng mạnh bù hết thuế (kịch bản 2018), thì thuế quan chỉ đóng vai trò thu tiền và ít giúp cải thiện cán cân thương mại thực. Như vậy, chính phủ phải xác định rõ ưu tiên: thuế quan là để thu ngân sách và buộc nước ngoài “trả tiền” cho vai trò USD, hay để giảm nhập khẩu, khôi phục sản xuất? Rất khó đạt hoàn hảo cả hai mục tiêu cùng lúc. Sự kết hợp với chính sách tiền tệ (trình bày sau) sẽ đóng vai trò quyết định trong việc giải quyết mâu thuẫn này.

Công cụ chính sách đề xuất: Chính sách tiền tệ và tỷ giá

Bên cạnh thuế quan, chính sách tỷ giá và đồng tiền là mũi nhọn thứ hai trong kế hoạch tái cấu trúc. Lâu nay, Mỹ duy trì lập trường “USD mạnh” – coi đồng đô-la mạnh là lợi ích quốc gia và hầu như không can thiệp trực tiếp vào thị trường ngoại hối, ngoại trừ phối hợp quốc tế (như Hiệp định Plaza 1985 để hạ giá USD một cách đa phương). Tuy nhiên, để hỗ trợ ngành sản xuất và giảm thâm hụt, chính quyền Trump có thể đảo chiều sang chính sách “USD yếu” (soft dollar), tức chủ động làm suy yếu giá trị đồng USD so với các tiền tệ khác. Tác giả đánh giá đây là bước đi có tác động sâu rộng nhất trong hàng thập kỷ, nếu xảy ra​.

Tiếp cận đa phương: Cách lý tưởng để làm giảm giá USD là thuyết phục các đối tác chính cùng điều chỉnh lại hệ thống tiền tệ, tương tự như cách Mỹ, Nhật, Đức, Pháp, Anh đã phối hợp trong Plaza Accord (1985) để hạ giá USD so với yên và mark Đức. Trong bối cảnh mới, một “Hiệp định Plaza mới” có thể bao gồm Mỹ và các nước G7 gây áp lực buộc Trung Quốc và một số nước thặng dư cho phép đồng tiền của họ lên giá, giảm dự trữ USD. Phần thưởng Mỹ có thể đưa ra là dỡ bỏ một phần thuế quan (như đã đánh) hoặc ưu đãi thương mại khác, như chính tác giả gợi ý: “Nếu đạt được thỏa thuận tiền tệ, việc gỡ thuế có thể là phần quan trọng của khuyến khích”​. Tuy nhiên, tính khả thi của tiếp cận đa phương thấp – các nước ít có động lực tự nguyện tăng giá đồng tiền của mình vì sẽ giảm sức cạnh tranh xuất khẩu. Chỉ khi đối mặt sức ép (thuế, hạn chế thương mại khác) họ mới cân nhắc nhượng bộ. Thêm nữa, lợi ích giữa các nước không đồng nhất: đồng minh châu Âu, Nhật cũng đã quen với hưởng lợi từ USD mạnh; họ có thể lo ngại kinh tế mình bị ảnh hưởng nếu phối hợp hạ USD (đồng euro, yên tăng giá mạnh sẽ bất lợi cho chính họ). Do đó, tác giả ngụ ý rằng Mỹ có thể phải “đơn thương độc mã” trong nhiều bước, trước khi đạt được sự hợp tác quốc tế.

Tiếp cận đơn phương: Trái với suy nghĩ của nhiều chuyên gia Phố Wall rằng Tổng thống Mỹ không thể đơn phương làm suy yếu USD (ngoại trừ tác động gián tiếp qua chính sách lãi suất của Fed)​, tác giả lập luận Chính phủ Mỹ có nhiều công cụ tiềm năng nếu sẵn sàng “sáng tạo”. Các công cụ đơn phương bao gồm:

• Kích hoạt các quyền hạn khẩn cấp (IEEPA): Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (International Emergency Economic Powers Act, 1977) cho phép Tổng thống can thiệp sâu vào giao dịch ngoại hối và tài sản quốc tế trong trường hợp mối đe dọa từ nước ngoài đối với an ninh quốc gia, chính sách đối ngoại hoặc kinh tế Mỹ​. Đây là cơ sở pháp lý để Bộ Tài chính áp đặt các biện pháp trừng phạt tài chính, đóng băng tài sản, cấm chuyển tiền, v.v. Nếu chính quyền coi sự “định giá thấp” của ngoại tệ (ví dụ NDT) là đe dọa kinh tế quốc gia, họ có thể tuyên bố tình trạng khẩn cấp và sử dụng quyền IEEPA để hành động.
• “Phí sử dụng” đối với dự trữ USD của nước ngoài: Một ý tưởng táo bạo là đánh phí/thuế lên việc nắm giữ tài sản USD của các chính phủ nước ngoài (đặc biệt là dự trữ ngoại hối của ngân hàng trung ương các nước). Cụ thể, Bộ Tài chính có thể khấu trừ một phần lãi suất trả cho trái phiếu Kho bạc do các NHTW nước khác nắm giữ​. Ví dụ, nếu Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc sở hữu 1 tỷ USD Trái phiếu Kho bạc, thay vì nhận đủ lãi, họ có thể bị giữ lại 30% khoản lãi như một “phí” cho việc sử dụng an toàn USD. Lập luận: các nước tích trữ USD lớn đã đẩy giá USD lên cao, tạo gánh nặng cho xuất khẩu Mỹ, vì vậy Mỹ thu “phí” để bù đắp tổn thất đó​. Thực chất, Mỹ đã đánh thuế thu nhập lãi trái phiếu với nhà đầu tư trong nước, nên việc áp một mức thu tương tự cho nước ngoài có thể lý giải như một biện pháp công bằng​. Để tránh vướng hiệp định thuế song phương, tác giả đề xuất gọi đây là “phí” thay vì “thuế” nhằm mang tính hành chính đơn phương hơn là thay đổi luật thuế​. Điểm mấu chốt: phí này chỉ nhắm vào khu vực chính thức (NHTW nước ngoài), không phải nhà đầu tư tư nhân, nên không xem là kiểm soát vốn toàn diện mà chỉ hạn chế tích lũy dự trữ.
• Can thiệp ngoại hối trực tiếp: Chính phủ có thể bán USD và mua ngoại tệ (ví dụ mua đồng NDT, EUR) trên thị trường nhằm trực tiếp đẩy giá USD xuống. Thông thường, Cục Dự trữ Liên bang (Fed) mới có khả năng can thiệp quy mô lớn (in tiền để mua ngoại tệ), còn Bộ Tài chính chỉ có Quỹ Ổn định Hối đoái (ESF) với quy mô hạn chế. Tuy nhiên, theo tác giả, Fed có lịch sử phối hợp với Bộ Tài chính trong chính sách tỷ giá và thường “nhường sân” vấn đề này cho Bộ Tài chính​. Nếu chính quyền quyết tâm, Fed có thể hỗ trợ thực thi bằng cách sử dụng desk ngoại hối của mình để mua bán theo mục tiêu Bộ Tài chính đề ra​. Trường hợp Fed không tình nguyện hợp tác, Chính phủ cũng có thể tận dụng IEEPA để áp đặt giới hạn lên dòng vốn quốc tế, buộc thị trường phải đi theo hướng mong muốn (dù đây là kịch bản căng thẳng).
• Các biện pháp khác: khả năng thay đổi cơ cấu phát hành nợ và lãi suất nhằm tác động gián tiếp đến dòng vốn. Ví dụ, Operation Twist thời TT Kennedy (như một tiền lệ) – phối hợp Bộ Tài chính và Fed phát hành kỳ hạn ngắn và mua vào kỳ hạn dài – nhằm giữ lãi suất dài hạn thấp trong khi ngăn dòng vốn vàng chảy ra​. Hiện nay, nếu lo ngại lãi suất dài hạn tăng vọt khi nước ngoài bán trái phiếu, Fed có thể thực hiện động thái tương tự (mua vào trái phiếu dài hạn để bình ổn thị trường, vì Fed có “mục tiêu thứ ba” là duy trì lãi suất dài hạn ở mức vừa phải​).

Giảm thiểu tác dụng phụ: Chính sách làm suy yếu USD đơn phương tiềm ẩn rủi ro lớn về biến động thị trường, nên tác giả đề xuất một loạt bước “giảm sốc”:

• Hành động dần dần (gradualism): Bắt đầu rất nhỏ – ví dụ “phí dự trữ” chỉ 1% lãi suất – quan sát phản ứng thị trường, rồi mới tăng lên 2%, 3% nếu cần​. Tránh cú sốc giúp người nắm giữ trái phiếu thích nghi từ từ, giảm nguy cơ họ hoảng sợ bán tháo. Chính quyền có thể tinh vi hơn bằng cách áp dụng phí chỉ cho trái phiếu mới phát hành, trái phiếu cũ miễn phí, để không tước đi giá trị đột ngột của tài sản dự trữ hiện có​. Cách tiếp cận này tuy chậm, nhưng an toàn hơn để tìm “điểm hợp lý” mà không gây phản ứng thái quá.
• Phân hóa theo đối tượng: Tương tự như thuế quan, đồng minh nên được ưu ái hơn đối thủ. Phí dự trữ hoặc can thiệp có thể nhắm chủ yếu vào Trung Quốc và các nước thao túng tiền tệ, trong khi miễn hoặc giảm nhẹ cho Nhật, châu Âu, các đồng minh​. Qua đó, tránh việc mọi quốc gia cùng lúc bán tháo USD, đồng thời giữ chân các nước thân cận tiếp tục sử dụng USD thoải mái. Phân hóa còn giúp tạo động lực chính trị: thưởng cho nước “ngoan” (hạn chế thao túng tỷ giá) và phạt nước “hư”.
• Phối hợp với Fed: Mặc dù Fed độc lập, tác giả cho rằng Fed có truyền thống hỗ trợ Bộ Tài chính trong vấn đề tỷ giá khi cần thiết (ví dụ các lần can thiệp USD/JPY trước đây). Chính quyền có thể đàm phán trước với Fed để đạt đồng thuận về mục tiêu chung, đặc biệt là cam kết của Fed hỗ trợ nếu thị trường trái phiếu biến động mạnh​. Như đã đề cập, Fed có nhiệm vụ ổn định lãi suất dài hạn theo luật, nên Fed có cơ sở hợp pháp để can thiệp mua trái phiếu nếu lợi suất tăng đột biến do chính sách tiền tệ mới​. Một Fed hợp tác sẽ giảm đáng kể nguy cơ khủng hoảng tài chính khi Mỹ chuyển hướng tỷ giá.

Đánh giá phản biện về chính sách tỷ giá:

• Ưu điểm: Nếu thành công, chính sách làm suy yếu USD sẽ đánh trúng nguyên nhân cốt lõi của mất cân bằng thương mại Mỹ. Đồng USD giảm giá có thể nâng cao sức cạnh tranh cho hàng xuất khẩu Mỹ, giảm sức hấp dẫn của hàng nhập khẩu, từ đó thu hẹp thâm hụt thương mại và thúc đẩy sản xuất nội địa – điều thuế quan đơn thuần có thể không đạt được nếu USD vẫn mạnh. Thêm nữa, phí dự trữ nếu thực hiện vừa góp phần làm giảm cầu USD (hướng tới mục tiêu hạ giá USD) vừa tạo nguồn thu cho ngân sách, hoặc ít nhất giảm chi phí lãi suất Mỹ phải trả ra nước ngoài. Về mặt chiến lược, đe dọa dùng công cụ tiền tệ có thể khiến các nước khác đề phòng và tự điều chỉnh, đạt mục tiêu mà không cần thực thi triệt để (ví dụ, chỉ cần Mỹ tỏ ý nghiêm túc áp phí, các NHTW có thể hạn chế tăng dự trữ USD mới, giảm áp lực lên USD).
• Nhược điểm & rủi ro: Đây là mảng chính sách rất dễ gây phản ứng mạnh trên thị trường tài chính. Nếu các NHTW và nhà đầu tư tin rằng Mỹ sẽ “đánh thuế” tài sản USD của họ, họ có thể ồ ạt bán ra trước khi phí tăng cao. Kịch bản xấu là một cuộc “tháo chạy” khỏi USD, làm USD mất giá quá mức, lãi suất Kho bạc tăng vọt (vì giá trái phiếu giảm khi bán tháo) và gây hỗn loạn trên thị trường chứng khoán do dòng vốn tháo chạy​. Mặc dù mục tiêu là giảm giá USD, một đợt mất giá mất kiểm soát sẽ phá hoại uy tín của USD và đe dọa vị thế của nó lâu dài – đi ngược mục tiêu giữ USD là đồng tiền dự trữ ổn định. Hơn nữa, nhiều người sẽ coi việc Mỹ đơn phương áp phí như vậy là “vỡ nợ kỹ thuật” (dù Mỹ vẫn trả gốc, chỉ “xén” lãi) – có thể tổn hại niềm tin vào trái phiếu Chính phủ Mỹ vốn được xem là tài sản an toàn tuyệt đối​.

Về đối ngoại, Mỹ từ trước tới nay luôn phản đối các nước “thao túng tiền tệ”; nếu giờ Mỹ tự thao túng đồng USD để giành lợi thế, điều đó làm suy yếu vị thế đạo đức và uy tín của Mỹ trong hệ thống tài chính. Các nước có thể đáp trả bằng cách can thiệp hỗ trợ đồng tiền của họ (để chống lên giá), dẫn đến một “cuộc chiến tiền tệ” hai chiều. Ngoài ra, quan hệ với đồng minh cũng chịu thử thách: không phải nước thân cận nào cũng ủng hộ USD yếu (như Nhật Bản, EU có thể phản đối vì hàng họ sẽ kém cạnh tranh nếu tiền họ tăng giá quá mạnh so với USD).

• Phụ thuộc vào Fed: Chiến lược của tác giả dựa nhiều vào sự hợp tác lý tưởng từ Fed. Nhưng trong thực tế, Fed có thể do dự nếu thấy rủi ro lạm phát hoặc bất ổn tài chính từ việc in tiền mua ngoại tệ. Fed cũng chịu áp lực giữ uy tín chống lạm phát của mình; nếu công khai phối hợp để hạ USD, Fed có thể bị chỉ trích là hy sinh ổn định giá để phục vụ mục tiêu chính trị. Một nguy cơ khác: nếu Fed không đồng ý hợp tác, chính quyền có dám đối đầu Fed? Việc sử dụng IEEPA hoặc các biện pháp ép buộc Fed sẽ tạo ra khủng hoảng lòng tin nghiêm trọng trong nước (xâm phạm độc lập NHTW) và quốc tế (lo ngại Mỹ tuyệt vọng can thiệp, làm mất tính ổn định của chính sách tiền tệ).
• Tính khả thi và nhất quán: Thực thi hiệu quả chính sách này đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn cực lớn. Chiến lược “cây gậy và củ cà rốt” (thuế để ép – thưởng bằng gỡ thuế nếu ký thỏa thuận tiền tệ) có logic, nhưng khoảng cách giữa lý thuyết và thực tế rất lớn. Liệu Trung Quốc và các nước thặng dư khác chấp nhận thỏa thuận? Nếu không, Mỹ sẵn sàng đi đến đâu trong hành động đơn phương? Con đường “đơn phương có trật tự” mà tác giả vạch ra giống như đi trên dây: quá chậm có thể không hiệu quả, quá nhanh có thể ngã. Thêm nữa, có một mâu thuẫn trong mục tiêu của Tổng thống Trump: ông vừa đề cao lợi ích USD là tiền tệ dự trữ, vừa muốn USD yếu đi​. Chính sách đề xuất cố cân bằng điều này bằng cách bắt nước ngoài gánh chi phí duy trì USD toàn cầu, nhưng nếu nước ngoài phản ứng bằng cách giảm sử dụng USD, mục tiêu giữ vai trò USD cũng thất bại. Đi trên “lối đi hẹp” giữa hai mục tiêu trái ngược là vô cùng khó. Câu hỏi đặt ra: Liệu các nước sẽ chấp nhận tiếp tục dùng USD làm trụ cột hệ thống nếu Mỹ bắt họ “trả phí” cho điều đó? Nếu không, chính Mỹ sẽ đẩy nhanh quá trình đa dạng hóa khỏi USD – một kết cục bất lợi lâu dài.

Cách tiếp cận đa phương vs. đơn phương: Vai trò của Hoa Kỳ và WTO

Tái cấu trúc hệ thống thương mại toàn cầu như mô tả trên thực tế là một chiến lược do Mỹ dẫn dắt, áp đặt các điều chỉnh theo lợi ích Mỹ. Do đó, vai trò của Hoa Kỳ là trung tâm và mang tính chủ động, còn các thiết chế đa phương hiện có như WTO dường như bị đặt ngoài lề hoặc xem là không đủ hiệu lực để giải quyết vấn đề. Điều này dẫn đến câu hỏi về số phận của WTO và trật tự thương mại dựa trên luật lệ (rules-based order).

Trong kịch bản triển khai, Mỹ sẵn sàng hành động đơn phương (hoặc song phương áp lực từng nước) hơn là chờ đồng thuận đa phương. Thực tế những năm Trump cầm quyền lần trước cho thấy Mỹ ít tin tưởng WTO: chính quyền Trump đã làm tê liệt Cơ quan phúc thẩm của WTO bằng cách ngăn bổ nhiệm thẩm phán, phớt lờ hoặc rút khỏi một số quy tắc đa phương (ví dụ rút khỏi Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương TPP). Với kế hoạch thuế quan ồ ạt và can thiệp tiền tệ, Mỹ chắc chắn vi phạm tinh thần và có lẽ cả luật lệ WTO. Điều ủng hộ duy nhất Mỹ có thể viện dẫn là “an ninh quốc gia”, một ngoại lệ WTO cho phép áp biện pháp trái thông thường. Tuy nhiên, việc Mỹ lạm dụng ngoại lệ này trên quy mô lớn sẽ tạo tiền lệ nguy hiểm: các nước khác có thể lấy cớ tương tự để dựng hàng rào bảo hộ đối với hàng hóa Mỹ (hoặc của nhau). Nguy cơ dài hạn là WTO mất đi vai trò điều phối và ràng buộc, thương mại quốc tế rơi vào tình trạng “mạnh ai nấy làm”.

Hoa Kỳ có thể toan tính một trật tự mới thay thế WTO? Một khả năng là Mỹ xây dựng liên minh các quốc gia có cùng lo ngại về Trung Quốc (chẳng hạn nhóm G7, hoặc khối các nước công nghiệp dân chủ) để đồng loạt gây sức ép kinh tế lên Trung Quốc và nước thao túng. Khi đó, WTO de facto bị qua mặt bởi một khung quy tắc mới của nhóm quốc gia “thiện chí”. Tuy nhiên, việc này cực kỳ phức tạp: lợi ích giữa các đồng minh Mỹ không hoàn toàn đồng nhất. Thí dụ, EU hưởng lợi xuất siêu sang Mỹ sẽ phản đối thuế quan của Mỹ; Nhật Bản do dự nếu phải hy sinh tiếp cận thị trường Trung Quốc. Sự phân hóa lợi ích có thể cản trở Mỹ tập hợp mặt trận thống nhất. Nếu không có WTO làm nền tảng, khả năng cao xảy ra phân mảnh: Mỹ và một số nước đi theo hướng mới, trong khi các nước khác (bao gồm Trung Quốc, có thể cả một số đồng minh Mỹ ở châu Á) hình thành nhóm đối trọng hoặc tiếp tục giao thương theo cách riêng.

Vai trò của Trung Quốc và các nước lớn khác cũng rất quan trọng. Kế hoạch tái cấu trúc ám chỉ Mỹ muốn buộc Trung Quốc điều chỉnh sâu (từ thương mại đến đầu tư, tỷ giá). Trung Quốc khó chấp nhận mất quyền lợi kinh tế mà không đáp trả. Nếu Trung Quốc chọn cách lách thay vì đối đầu trực diện: họ có thể đẩy mạnh thương mại với các nước đang phát triển, giảm phụ thuộc thị trường Mỹ (mặc dù quy mô thị trường Mỹ khó thay thế). Họ cũng có thể cung cấp ưu đãi cho doanh nghiệp trong nước (trợ cấp, giảm thuế…) để bù đắp tác động thuế quan Mỹ, khiến mục tiêu giảm xuất khẩu từ Trung Quốc khó đạt. Về tiền tệ, Trung Quốc có thể neo chặt hơn đồng NDT hoặc thậm chí phá giá NDT để vô hiệu hóa thuế Mỹ, dẫn đến đối đầu leo thang. Các nước khác như EU, Ấn Độ, Nga… sẽ chọn bên hoặc lợi dụng tình thế tùy lợi ích riêng. Hệ quả có thể là sự hình thành các khối kinh tế riêng rẽ, với Mỹ và phương Tây một bên, Trung Quốc và đối tác của họ một bên, làm suy yếu tính toàn cầu thống nhất của hệ thống thương mại.

Đánh giá phản biện về cách tiếp cận và vai trò đa phương:

• Việc Mỹ mạnh tay đơn phương có thể mang lại thắng lợi ngắn hạn, nhưng đánh đổi uy tín hệ thống luật lệ quốc tế mà Mỹ từng dẫn dắt. WTO, IMF, G7 – những thể chế do Mỹ kiến tạo – có thể bị xem nhẹ hoặc phá hỏng. Về lâu dài, nếu luật chơi bị xóa bỏ, chính Mỹ cũng mất đi công cụ kiềm tỏa các nước khác. Một ví dụ: nếu WTO suy yếu, sau này khi Trung Quốc lớn mạnh hơn, không còn luật lệ kiềm chế, họ có thể áp đặt luật chơi theo ý họ bất lợi cho Mỹ. Hiện tại, WTO dù bất cập nhưng vẫn bảo vệ Mỹ ở nhiều thị trường (theo nguyên tắc tối huệ quốc, các nước phải mở cửa tương đối đều). Mỹ phá vỡ WTO có thể tự tước lá chắn cho hàng xuất khẩu dịch vụ, nông sản của mình.
• Đồng minh có thể bất mãn và giảm hợp tác nếu bị Mỹ chèn ép. Thực tế, Liên minh châu Âu đã phản ứng giận dữ với các chính sách mang tính bảo hộ của Mỹ như Đạo luật Giảm lạm phát (IRA) 2022 vì cho đó là phân biệt đối xử với sản phẩm châu Âu. Nếu nhiệm kỳ mới của Trump đi theo chủ nghĩa đơn phương cực đoan, sự rạn nứt giữa Mỹ và EU, Nhật có thể xuất hiện. Điều này làm suy yếu mặt trận chung đối phó Trung Quốc, trái với mục tiêu của Mỹ. Nói cách khác, Mỹ phải đi dây: cứng rắn vừa đủ với đối thủ nhưng không “vơ đũa cả nắm” làm tổn thương bạn bè – một nhiệm vụ tinh tế về ngoại giao.
• Mặt khác, sự trì trệ của WTO trước các vấn đề như trợ cấp công nghiệp, thao túng tiền tệ là có thực. Nhiều lý lẽ trong kế hoạch tái cấu trúc là đúng đắn: WTO hiện nay khó xử lý những méo mó do Trung Quốc gây ra (trợ giá doanh nghiệp nhà nước, ép chuyển giao công nghệ…). Cải tổ WTO theo lối truyền thống (đàm phán đa phương) rất chậm và gần như bế tắc suốt 20 năm. Vì vậy, phải thừa nhận nhu cầu thay đổi cách tiếp cận. Câu hỏi là: thay đổi bằng cách phá vỡ luật chơi hay cải thiện luật chơi? Kế hoạch này thiên về phá vỡ để xây lại theo ý Mỹ, với rủi ro cao. Một con đường khác có thể là Mỹ dẫn đầu cải tổ thể chế: ví dụ, lập hiệp định mới về cạnh tranh công bằng, về quản lý dự trữ toàn cầu, có sự tham gia của các nước khác đồng thuận. Tuy nhiên, cách này cần thời gian và nhượng bộ, có lẽ không thỏa mãn được sự nóng vội chính trị.
• Tính chính danh (legitimacy): Mỹ cần cân nhắc uy tín lãnh đạo toàn cầu. Sức mạnh kinh tế-quân sự cho phép Mỹ áp đặt nhiều điều, nhưng sự chấp nhận của các nước khác phụ thuộc vào tính chính danh của hành động Mỹ. Nếu nhiều nước và định chế quốc tế nhìn nhận Mỹ đang lợi dụng quyền lực một cách ích kỷ, họ có thể ngấm ngầm chống đối hoặc tìm giải pháp ngoài Mỹ (như thúc đẩy giao dịch bằng đồng tiền khác, liên minh kinh tế song phương không có Mỹ). Lãnh đạo toàn cầu bền vững cần sự cân bằng giữa cưỡng ép và đồng thuận – điều này sẽ thách thức Mỹ khi triển khai kế hoạch đơn phương.

Hệ quả đối với thị trường tài chính

Những biến động chính sách mạnh mẽ như trên chắc chắn sẽ có tác động sâu rộng tới thị trường tài chính toàn cầu. Tài liệu đã phân tích một số kịch bản thị trường:

• Thị trường ngoại hối (FX): Giai đoạn đầu khi Mỹ tăng thuế quan diện rộng, nhiều khả năng đồng USD sẽ tăng giá so với hầu hết các đồng tiền khác. Lý do: thuế quan cải thiện cán cân vãng lai Mỹ (ít nhất trên lý thuyết), và như đã nói, các yếu tố kinh tế – tài chính sẽ đẩy USD lên để cân bằng lại. Ngoài ra, nhà đầu tư có thể đổ vốn vào Mỹ tìm lợi suất cao (do kỳ vọng lợi nhuận doanh nghiệp Mỹ tăng nếu được bảo hộ, hoặc đơn giản là dòng tiền chạy vào tài sản Mỹ như thiên đường an toàn). Tài liệu dự báo “chính sách sẽ mang tính hỗ trợ USD trước khi chuyển sang làm suy yếu USD”​. Tức là, trong ngắn hạn USD tăng, dài hạn mới giảm nếu chính quyền thành công điều chỉnh. Biên độ dao động của USD có thể rất lớn: ví dụ, thuế cao + nhà đầu tư tin tưởng Mỹ -> USD có thể tăng mạnh; sau đó khi chính sách chuyển hướng hạ USD, nếu phối hợp tốt thì USD giảm dần, còn nếu bất ngờ hoặc mất kiểm soát, USD có thể lao dốc. Biến động tỷ giá ảnh hưởng trực tiếp đến các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, quỹ đầu tư ngoại hối và ngân hàng – đòi hỏi họ phải điều chỉnh nhanh, đôi khi dẫn đến thua lỗ nặng nếu dự đoán sai chiều.
• Thị trường trái phiếu và lãi suất: Đây là lĩnh vực nhạy cảm nhất. Kế hoạch “thu phí” dự trữ hoặc bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy nước ngoài giảm mua trái phiếu Kho bạc sẽ làm tăng lợi suất (yield) trái phiếu Mỹ. Trong trường hợp cực đoan, nếu Trung Quốc và các nước nắm nhiều dự trữ bán tháo lượng lớn trái phiếu, thị trường có thể thiếu thanh khoản tạm thời, đẩy lãi suất tăng vọt. Dù Fed có thể can thiệp mua vào để bình ổn, nhà đầu tư sẽ yêu cầu lãi suất cao hơn để bù rủi ro chính sách – nghĩa là chi phí vay nợ của Chính phủ Mỹ tăng. Tác giả lưu ý chính quyền Trump sẽ cố gắng tránh kích hoạt điều này cho đến khi lạm phát và thâm hụt tài khóa được kiểm soát tốt hơn (ngụ ý khi đó thị trường đỡ nhạy cảm)​. Ngoài ra, việc “USD yếu” thường đi kèm lãi suất cao nội địa (để giữ vốn ở lại, trừ phi có kiểm soát vốn) – điều này mâu thuẫn với mục tiêu khác của Trump là lãi suất thấp thúc đẩy tăng trưởng. Quản lý thị trường trái phiếu vì vậy là bài toán hóc búa: vừa muốn USD giảm giá vừa muốn lãi suất không tăng mạnh – chỉ khả thi nếu Fed tích cực mua trái phiếu (tức dạng nới lỏng định lượng mới), nhưng điều đó có thể lại đẩy lạm phát lên.
• Thị trường chứng khoán: Ông Trump đặc biệt quan tâm chỉ số chứng khoán như thước đo thành công, nên sẽ làm mọi cách trấn an thị trường. Tác giả dự đoán chính sách sẽ triển khai theo cách “dò đường đi trong lúc chạy” (trial and error) rất thận trọng, để tránh sốc tới Phố Wall​. Tuy vậy, biến động vẫn khó tránh. Mỗi tuyên bố hay động thái thương mại-tiền tệ quan trọng có thể gây dao động lớn trong ngắn hạn (điều đã thấy rõ trong cuộc chiến thương mại 2018-19, thị trường toàn cầu nhiều phen chao đảo sau các tweet và đe dọa thuế quan của Trump). Về dài hạn, nếu thực thi thành công, cấu trúc lợi nhuận các ngành sẽ thay đổi: công ty xuất khẩu, sản xuất nội địa hưởng lợi (có thể cổ phiếu tăng mạnh), ngược lại các hãng bán lẻ nhập khẩu chi phí rẻ hay công ty phụ thuộc chuỗi cung ứng Trung Quốc có thể gặp khó (cổ phiếu giảm). Bất định chính sách tăng cũng làm giới đầu tư thận trọng, có thể kìm hãm phần nào các kế hoạch mở rộng kinh doanh (vì lo ngại chu kỳ kinh doanh bị gián đoạn bởi chính sách).
• Thị trường và dòng vốn quốc tế khác: Các thị trường mới nổi (EM) thường chịu ảnh hưởng nặng nề từ biến động USD và lãi suất Mỹ. Nếu USD tăng giá nhanh (do thuế và vốn quay về Mỹ), nhiều EM có nợ USD lớn sẽ gặp áp lực trả nợ, chi phí vay tăng, một số có thể rơi vào khủng hoảng nợ. Ngược lại, nếu một thời điểm nào đó USD suy yếu mạnh (do chính sách thành công quá mức hoặc mất kiểm soát), dòng vốn có thể ào ạt chảy vào EM tìm lợi suất cao hơn, lại gây bong bóng tài sản rồi rút ra đột ngột khi tình thế đảo chiều. Biến động thương mại (giảm nhập khẩu của Mỹ, thay đổi chuỗi cung ứng) cũng ảnh hưởng trực tiếp giá cả hàng hóa thế giới – quốc gia xuất khẩu nguyên liệu như dầu, kim loại, nông sản sẽ thay đổi doanh thu thất thường, ảnh hưởng ngân sách và tỷ giá của họ.

Tựu trung, một đợt tái cấu trúc lớn sẽ làm tăng biên độ dao động và độ bất định (volatility) trên các thị trường tài chính toàn cầu. Nhà đầu tư sẽ đòi hỏi phần bù rủi ro cao hơn để nắm giữ tài sản, dẫn tới chi phí vốn cao hơn cho nền kinh tế nói chung. Chính quyền Trump được kỳ vọng sẽ cố gắng kiểm soát nhịp độ chính sách để giảm thiểu biến động (ví dụ: thực thi dần dần, thông báo rõ lộ trình, phối hợp với Fed và đồng minh để trấn an thị trường​). Tác giả tin rằng Trump coi trọng thị trường chứng khoán như “phong vũ biểu” cho thành công của mình, do đó sẽ không hành động liều lĩnh kiểu gây sụp đổ thị trường​. Điều này có nghĩa là các bước nặng nề (đặc biệt về tiền tệ) chỉ tiến hành khi điều kiện cho phép, chẳng hạn đợi lạm phát thấp ổn định, kinh tế tăng trưởng tốt, Fed cởi mở hơn​. Thậm chí, Trump có thể trì hoãn hoặc điều chỉnh mục tiêu nếu thấy thị trường phản ứng quá tiêu cực.

Đánh giá phản biện về hệ quả thị trường:

Ngay cả với lộ trình cẩn trọng, thị trường tài chính bản chất khó dự đoán và thường phản ứng thái quá. Rủi ro lớn nhất là sự cố ngoài tầm kiểm soát: nếu nhà đầu tư đồng loạt tin rằng chính sách sẽ gây hại, họ có thể bán tháo trước – và chính hành động đó gây ra khủng hoảng, tạo vòng xoáy nguy hiểm (một dạng “lời tiên tri tự hoàn thành”). Ví dụ, chỉ cần một lần Fed do dự không can thiệp sớm, lợi suất trái phiếu vọt lên, chứng khoán lao dốc, niềm tin lung lay – khi đó phản ứng dây chuyền có thể đánh gục sự ổn định mà chính sách mong muốn. Tác giả đúng khi nhấn mạnh sự cần thiết của kế hoạch chi tiết để giảm thiểu biến động​, nhưng thị trường thường đi theo con đường riêng bất chấp kế hoạch.

Lịch sử cho thấy những bước chuyển lớn của hệ thống tiền tệ-tài chính (ví dụ: Mỹ bỏ bản vị vàng năm 1971, Hiệp định Plaza 1985, Khủng hoảng tài chính 2008) đều đi kèm sự biến động mạnh và đôi khi là khủng hoảng trước khi trật tự mới được xác lập. Kế hoạch hiện tại có tham vọng tái cấu trúc sâu rộng hơn cả Plaza 1985, nên khó có ngoại lệ rằng thị trường sẽ “hạ cánh mềm”. Sự phối hợp chính sách hoàn hảo giữa Bộ Tài chính, Fed, đồng minh quốc tế, và phản ứng “ngoan ngoãn” của các nhà đầu tư là một kịch bản lý tưởng – nhưng xác suất thấp. Do đó, một nhà đầu tư hay nhà hoạch định khôn ngoan phải chuẩn bị cho tình huống xấu: ví dụ lãi suất tăng vọt, thanh khoản cạn kiệt tạm thời trên thị trường tiền tệ, hoặc một vài định chế tài chính sụp đổ do biến động tỷ giá/lãi suất. Khả năng lan truyền (contagion) trong hệ thống hiện đại rất cao; một cú sốc USD hoặc lãi suất Mỹ có thể đánh gãy mắt xích yếu ở đâu đó trên thế giới (như khủng hoảng nợ ở một nước mới nổi, quỹ đầu cơ vỡ nợ, ngân hàng châu Âu tổn thất lớn…), rồi dội ngược về Mỹ. Điều đáng lưu ý: kế hoạch tái cấu trúc tập trung vào lợi ích thương mại và vĩ mô cho Mỹ, nhưng chưa bàn nhiều về cơ chế phối hợp tài chính toàn cầu để xử lý khi khủng hoảng xảy ra. Ai sẽ cứu nếu một thị trường lớn sụp đổ? Nếu không có niềm tin đa phương (vì Mỹ đã giảm vai trò WTO/IMF), khả năng ứng phó khủng hoảng toàn cầu cũng giảm, tạo thêm một tầng rủi ro hệ thống.

Rủi ro toàn cầu và đánh giá tính khả thi tổng thể

Rủi ro suy thoái và khủng hoảng toàn cầu: Một cuộc chiến tranh thương mại toàn diện có thể đẩy kinh tế thế giới vào suy thoái. Nếu Mỹ áp thuế, đối tác trả đũa, thương mại thế giới thu hẹp mạnh – ký ức cuộc Đại Suy Thoái 1930s (gắn với Đạo luật thuế Smoot-Hawley) là lời cảnh báo. Hiện nay, các nền kinh tế đan xen phức tạp hơn nhiều: đứt gãy đột ngột chuỗi cung ứng có thể gây sốc cung cấp, làm lạm phát tăng ở một số khu vực (thiếu hàng) trong khi tổng cầu giảm (do chi tiêu thận trọng), tạo nên tình trạng đình lạm rất khó xử lý. Các nước phụ thuộc xuất khẩu (Đức, Hàn Quốc, Đông Nam Á) sẽ chịu suy giảm sản xuất, thất nghiệp tăng. Nguy cơ “mọi bên cùng thua” là có thật nếu xung đột kéo dài và lan rộng.

Rủi ro tài chính hệ thống: Như phân tích ở phần thị trường, một loạt các mắt xích tài chính có thể đứt gãy. Hệ thống tài chính toàn cầu dựa nhiều vào USD và nợ USD, nên bất kỳ biến động cực đoan của USD hoặc lãi suất Mỹ đều có hệ quả hệ thống. Thí dụ: nếu Mỹ thật sự áp phí 30% lên lãi trái phiếu cho NHTW nước ngoài, các nước có thể coi đó là không thể chấp nhận, họ không chỉ bán bớt dự trữ mà còn tái phân bổ tài sản sang vàng, euro, nhân dân tệ…, dẫn tới tái định hình dòng chảy vốn toàn cầu. Các ngân hàng quốc tế (đặc biệt ở châu Âu, Nhật) đang nắm nhiều tài sản USD cũng sẽ chao đảo tái định vị, dễ phát sinh sai sót quản trị rủi ro. Những công ty tài chính bóng tối (shadow banking), quỹ đầu cơ sử dụng đòn bẩy cao có thể sụp đổ khi đoán sai xu hướng tỷ giá/lãi suất. Mỗi một sự sụp đổ đơn lẻ (như sự kiện Quỹ LTCM 1998, hay gần đây Quỹ mạo hiểm Archegos 2021) nếu xảy ra trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị, thiếu hợp tác quốc tế, có thể khó cứu vãn kịp và gây hiệu ứng domino.

Phân cực địa chính trị và khối hóa: Kế hoạch “Nước Mỹ trước hết” này nếu tiến hành, trật tự toàn cầu có nguy cơ rẽ thành hai hoặc nhiều khối riêng. Trung Quốc, Nga – vốn đã tìm cách giảm phụ thuộc vào USD để tránh chế tài Mỹ – sẽ đẩy nhanh nỗ lực xây dựng hệ thống tài chính song song (thí dụ: hệ thống thanh toán CIPS thay thế SWIFT, gia tăng sử dụng Nhân dân tệ trong thương mại, tích trữ vàng và các tài sản phi USD). Các nước trung lập hoặc thân Trung Quốc (nhiều nước đang phát triển ở châu Á, Phi, Mỹ Latinh) có thể nghiêng về phía trật tự do Trung Quốc dẫn dắt nếu họ thấy lợi ích từ Mỹ giảm (ví dụ, Mỹ hạn chế nhập khẩu, đầu tư). Khả năng tách đôi nền kinh tế thế giới – một bên là khối Mỹ và đồng minh (vẫn xoay quanh USD nhưng với luật chơi bảo hộ hơn), bên kia là khối Trung Quốc và đối tác (với đồng Nhân dân tệ hoặc đa tiền tệ) – không còn là viễn tưởng. Hệ quả lâu dài: hiệu quả kinh tế toàn cầu giảm (do mất lợi thế quy mô, chuỗi cung ứng phân mảnh), căng thẳng địa chính trị tăng (các khối ít phụ thuộc nhau về kinh tế thì càng dễ xung đột).

Phản ứng của Trung Quốc và các nước bị nhắm đến: Trung Quốc có truyền thống phản ứng kiên quyết và có tính toán. Nếu bị dồn ép, họ có thể sử dụng “vũ khí” trái phiếu Kho bạc (hiện nắm ~1 nghìn tỷ USD) – bán ra gây sức ép lên tài chính Mỹ. Họ cũng có thể phá giá Nhân dân tệ mạnh để hỗ trợ xuất khẩu, bất chấp nguy cơ kích hoạt dòng vốn tháo chạy nội địa. Về thương mại, Trung Quốc có thể cấm xuất khẩu một số vật liệu quan trọng (đất hiếm, thành phần dược phẩm, linh kiện…) để gây khó cho Mỹ. Các nước khác như Đức, Nhật – đồng minh Mỹ nhưng kinh tế gắn với Trung Quốc – sẽ tiến thoái lưỡng nan, có thể cố gắng giữ trung lập hoặc hòa hoãn với cả hai bên, làm suy yếu hiệu quả cô lập kinh tế Trung Quốc mà Mỹ mong muốn.

Tính khả thi chính trị trong nước Mỹ: Một khía cạnh quan trọng là phản ứng nội bộ. Mặc dù Trump có thể có sự ủng hộ từ cử tri cho các biện pháp cứng rắn (thể hiện qua kết quả bầu cử giả định), nhưng giới doanh nghiệp và các thể chế kinh tế Mỹ có thể không đồng thuận hoàn toàn. Phố Wall có thể vận động chống can thiệp tiền tệ vì sợ mất ổn định tài chính. Các tập đoàn đa quốc gia Mỹ phụ thuộc chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ gây sức ép không đi quá xa (họ đã đầu tư lớn tại Trung Quốc/VN…). Quốc hội Mỹ cũng đóng vai trò kiểm soát: dù cùng đảng Cộng hòa, nhiều nghị sĩ sẽ lo lắng nếu chính sách đe dọa kinh tế địa phương họ (ví dụ bang nông nghiệp xuất khẩu bị trả đũa). Cục Dự trữ Liên bang – với tư cách “người gác cổng” ổn định giá cả – nếu thấy chính sách tài khóa/thương mại của chính quyền đẩy lạm phát lên, có thể chủ động thắt chặt tiền tệ hơn, vô hiệu phần nào ý định làm yếu USD. Tất cả những yếu tố nội tại này có thể làm chậm, điều chỉnh hoặc thậm chí ngăn cản một số biện pháp cực đoan nhất.

Đánh giá tổng thể và kết luận:

Báo cáo của Stephen Miran đã vạch ra một lộ trình chi tiết và giàu tham vọng nhằm tái cấu trúc hệ thống thương mại-tài chính theo hướng có lợi hơn cho Mỹ. Những điểm mạnh của lộ trình này nằm ở chỗ:

• Nó nhận diện đúng nhiều vấn đề cốt lõi (mất cân bằng do vai trò USD, gánh nặng an ninh và thương mại Mỹ đang chịu, bất cập WTO, v.v.),
• Kết hợp nhiều công cụ chính sách (thuế quan, tiền tệ, đàm phán, pháp lý) một cách sáng tạo,
• Có ý thức về các rủi ro (lạm phát, biến động thị trường) và đề xuất các biện pháp giảm thiểu cụ thể (bù trừ tỷ giá, gradualism, phối hợp Fed…).

Nói cách khác, đây không phải lời kêu gọi “làm liều” mà là một kế hoạch có tính toán nhằm đi trên “con đường hẹp” để đạt mục tiêu​. Tác giả nhấn mạnh rằng cần “lập kế hoạch cẩn thận, thực thi chính xác và chú ý giảm thiểu tác dụng phụ” thì mới thành công được​. Điều này cho thấy sự nghiêm túc và tỉnh táo trong cách tiếp cận – phù hợp với góc nhìn của một nhà chiến lược đầu tư (Stephen Miran) hướng đến giúp giới tài chính hiểu và chuẩn bị cho kịch bản chính sách.

Tuy nhiên, điểm yếu lớn của kế hoạch chính là mức độ phụ thuộc vào các giả định lạc quan về hành vi của các tác nhân. Thị trường tài chính, các nước đối tác, Fed, Quốc hội – rất nhiều “ngôi sao” phải thẳng hàng (align) để con đường hẹp này khả thi. Chỉ cần một mắt xích đi chệch, hệ quả có thể dao động từ giảm hiệu quả chính sách (ví dụ Fed không hợp tác -> USD không yếu đi như kỳ vọng) đến phản tác dụng nghiêm trọng (ví dụ Trung Quốc đáp trả quyết liệt -> chiến tranh kinh tế toàn diện). Tính bất định (uncertainty) của môi trường thế giới năm 2025+ cũng cao: đại dịch, chiến tranh khu vực, khủng hoảng khí hậu… có thể xen vào, làm các toan tính kinh tế đơn thuần đảo lộn. Liều thuốc mạnh luôn có nguy cơ tác dụng phụ mạnh – liệu cái lợi thu được (việc làm sản xuất tăng, cán cân cải thiện, Mỹ củng cố vai trò) có tương xứng với nguy cơ (suy thoái toàn cầu, hỗn loạn tài chính, xói mòn trật tự quốc tế) hay không?

Từ góc nhìn của một CIO/Head of Research, ta phải cân nhắc: Mỹ có thể “tái cấu trúc” trật tự hiện tại thành công mà không làm đổ vỡ nó? Tác giả tin rằng “có con đường nhưng rất hẹp”​. Điều này ngụ ý xác suất thành công không cao, nhưng không phải bằng 0. Nếu thành công, di sản Trump sẽ là việc tái định hình cán cân kinh tế thế giới có lợi cho Mỹ trong nhiều thập kỷ tới (tương tự cách Hoa Kỳ định hình trật tự sau 1945). Nếu thất bại hoặc xảy ra sai lầm, cái giá có thể là một cuộc suy thoái/khung hoảng toàn cầu, mất niềm tin vào USD, và Mỹ cũng chịu tổn hại lớn (thậm chí mục tiêu phục hưng sản xuất lại dang dở do kinh tế bất ổn).

Nhìn chung, báo cáo cung cấp một “cẩm nang” hữu ích cho nhà đầu tư và nhà hoạch định: nó giúp hiểu được tư duy của trường phái kinh tế “dân tộc” (economic nationalism) đang ngày càng có ảnh hưởng ở Mỹ, cũng như các kịch bản chính sách cụ thể có thể diễn ra. Đồng thời, phân tích phản biện cho thấy nhiều điểm cần xem xét thấu đáo hơn – từ tính khả thi chính trị, phản ứng dây chuyền quốc tế, đến phương án dự phòng cho cú sốc thị trường. Một chiến lược gia cấp cao cần giữ cái nhìn tỉnh táo: ủng hộ mục tiêu tái cân bằng vì lợi ích lâu dài, nhưng cũng phải cảnh giác trước những rủi ro hệ thống. Sự thành bại sẽ tùy thuộc vào nghệ thuật lãnh đạo – khả năng dự liệu, linh hoạt điều chỉnh và xây dựng đồng minh của Mỹ trên bàn cờ mới.

Câu hỏi gợi mở cuối cùng: Liệu có cách tiếp cận “win-win” hơn cho vấn đề mất cân bằng toàn cầu? Kịch bản báo cáo khá đối đầu – Mỹ giành lợi ích từ phần thiệt của nước khác (qua thuế, phí). Trong thế giới lý tưởng, các nước có thể cùng ngồi lại tái thiết luật chơi (như Bretton Woods 1944) để chia sẻ gánh nặng cân bằng toàn cầu công bằng hơn mà không rơi vào xung đột. Dù hiện thực chính trị khiến viễn cảnh này xa vời, một Head of Research không thể không đặt câu hỏi: đâu là đường hướng tối ưu để cải tổ hệ thống thương mại-tiền tệ với tối thiểu rủi ro? Báo cáo này đã vẽ một đường hướng táo bạo, nhưng có lẽ vẫn chưa phải lựa chọn duy nhất trên bàn cờ. Các nhà lãnh đạo kinh tế toàn cầu sẽ phải cân não để tìm ra giải pháp khả thi nhất trong những năm tới.