Phúc ông tự truyện – Fukuzawa Yukichi

Phúc ông tự truyện – Fukuzawa Yukichi

Đây là cuốn tự truyện của nhà giáo, nhà tư tưởng Fukuzawa với việc đưa sách, tư tưởng phương Tây vào Nhật Bản qua các sách báo ông dịch từ tiếng Anh sang tiếng Nhật, truyền bá Tây học, cổ vũ Khai minh cho nước Nhật trong thời kỳ Duy Tân. Trưởng học ông lập ra từ sớm chuyên Tây học đã giúp tạo ra nhiều thế hệ những nhà kinh doanh, nhà chính trị theo tư tưởng mới. Ông là niềm cảm hứng cho các chí sỹ Phan Bội Châu, Phân Châu Trinh của Việt Nam tiến hành Đông Du.

1. Thời thơ ấu

Fukuzawa sinh ra ở Osaka trong 1 gia đình võ sỹ trung lưu. Bố ông mất sớm nên ông cùng các anh chị em và mẹ trở về quê nhà ở lãnh đại Nakatsu sinh sống. Cuộc sống của gia đình quen phong cách phố thị Osaka tách biệt với những người sung quanh sống theo phong cách nông thôn Nakatsu mãi cho tới khi ông lớn lên. Mẹ ông 1 mình nuôi 5 con nên cuộc sống khá vất vả và không thể chăm lo cho các con chu đáo mà gần như phát triển theo hướng tự phát. Ông hầu như lêu lổng suốt thời nhỏ cho tới năm 14-15 tuổi mới bắt đầu đọc sách Hán thư và ông học khá tốt sau đó

2. Du học ở Nagasaki

Khi anh cả của ông là người trưởng gia đình phải đi nghĩa vụ công dân ở thành bang lãnh địa. Ông đã tranh thủ đu tới đó để theo học tiếng Hà Lan, là ngôn ngữ mới để đọc hiểu các văn bản gốc nước ngoài. Nước Nhật khi đó vừa trải qua việc tầu của tướng Perry cập bến và đưa ra các yêu sách buộc Nhật Bản phải mở cửa đất nước cho nước ngoài vào buôn bán và truyền giáo. Nhưng ông bị 1 bạn học ghen ghét nên phải bỏ dở việc học và ông bỏ sang Osaka sống cùng anh trai mình.

3. Thời kỳ học tập ở Osaka

Tại Osaka ông đã theo học thầy Ogata, là 1 thầy của 1 trường học tư lúc đó dậy các kiến thức tây học. Ở đây ông tiếp tục học tiếng Hà Lan. Nhưng không may anh trai ông bệnh viêm khớp nặng và ông cũng bị bệnh cảm nặng và đã phải trả về quê nhà sau đó. Anh trai ông qua đời sau đó, ông trở thành chủ gia đình mới và phải bán gần như hết sạch tài sản để trang trải nợ do chi phí chữa bệnh của anh trai ông để lại. Sau đó ông đã thu xếp để quay trở lại học tập tiếp ở trường của tầy Ogata.

4. Nếp sống của trường Ogata

Ông là người mê rượu từ bé và rất hay uống rượu, mỗi khi có tiền là ông sẽ uống rượu đây là 1 thói quen xấu của ông. Cuộc sống ở trường khá là bẩn thỉu và nhếch nhác do học sinh của trường sống nội trú và tự lo sinh hoạt bản thân. Ông cũng là 1 trong vài người nghịch ngợm nhất ở trường này. Vì nghiện rượu nặng nên cuộc sống của ông cũng bị ảnh hưởng nhiều khi theo học ơ trường của thầy Ogata.

5. Rời Osaka lên Edo

Khi ông 25 tuổi thì có lệnh gọi ông lên Edo do lãnh chúa Okudaira định mở trường dậy tiếng Hà Lan và ông được gọi lên để giảng dậy. Các học trò ở Osaka thường cho rằng họ hơn hẳn các học trò Edo và học trò từ Osaka lên Edo là để làm thầy giáo.

1 năm sau, năm 1958 Nhật đã ký hiệp ước với 5 liệt cường lớn và cảng Yokohama buộc phải mở cửa. Người nước ngoài bắt đầu đến Yokohama nhưng ông không hiểu được tiếng của họ. Tại đó ông nói tiếng Hà Lan họ cũng không hiểu, mà viết ra thì họ mới hiểu được. Quá thất vọng vì mất công học tiếng Hà Lan mà không để làm gì. Lúc đó ngôn ngữ mà những người nước ngoài đó sử dụng chủ yếu là tiếng Anh và tiếng Pháp. Ông quyết tâm chuyển sang học tiếng Anh vì sắp tới đây Nhật bản sẽ phải mở cửa thêm nữa và cần giao tiếp với người nước ngoài.

Khi đó Mạc Phủ có 1 người thông dịch biết tiếng Anh nên ông tìm cách đến để xin học tiếng Anh từ người này. Được chấp thuận nên mỗi tối ông đến nhà người biết tiếng Anh đó để học nhưng vì lúc đó Nhật sắp ký hiệp ước với Anh nên rất bận và suốt 3 tháng ông không học được gì từ người này.

Mạc Phủ có trường chuyên dậy Tây học và ông lại đi xin nhập học vào đây để tiếp cận các cuốn từ điển để có thể tự học tiếng Anh. Sau đó nhờ cuốn từ điển song ngữ Anh – Hà Lan mà ông bắt đầu nghiên cứu và học được tiếng Anh.

6. Lần đầu đi Mỹ

Năm 1859, Mạc Phủ cho 1 quân hạm đi Mỹ, con tàu này được mua từ Hà Lan vài năm trước với công suất 100 mã lực. Vì muốn đi cùng nên Fukuzawa tìm cách làm trợ lý cho người phụ trách hải quân Nhật lúc đó để được đi Mỹ.

Sau 37 ngày lênh đênh vượt Thái Bình Dương thì tầu cũng đến cảng San Francisco của Mỹ và được đón tiếp rất nồng hậu. Họ được lo ăn ở, tham gia các bữa tiệc, khiêu vũ, thăm nhà máy, phong tục của người Mỹ. Sự lạ lùng về văn hóa giữa Mỹ và Nhật lớn hơn rất nhiều so với khoảng cách về kỹ thuật giữa 2 nước lúc đó. Người Mỹ đã tỏ ra rất tử tế với phái đoàn Nhật Bản sang thăm này. Tại đây ông cũng mua được cuốn từ điển Webster để có thể yên tâm tự học tiếng Anh về sau.

Khi tầu rời Mỹ về Nhật thì họ có ghé qua Hawaii, 1 vương quốc lạc hậu ở gần Mỹ lúc đó để tiếp than và cũng tạo mối quan hệ ban đầu với vương quốc này. Tại Nhật khi đó xảy ra vụ việc các Samurai thất nghiệp nổi loạn giết chết quan đại thần triều đình.

Sau khi về Nhật Bản, Fukuzawa đổi sang sử dụng tiếng Anh để dậy học trò thay cho tiếng Hà Lan và vừa dậy vừa học. Sau đó ông được Mạc Phủ thuê vào để dịch các văn bản mà công sứ, lãnh sự các nước gửi cho Mạc Phủ và bộ phận chuyên trách về ngoại giao.

7. Chu du Châu Âu

Năm 1860, sau khi về nước ông đã dịch và xuất bản cuốn Hoa Anh thông ngữ với các đoạn hội thoại ngắn song ngữ Anh – Nhật. Năm 1861, Mạc Phủ lại tổ chúc chuyến đi châu Âu và ông được mời tham gia cùng với khoản thù lao 400 Ryo. Ông gửi 100 Ryo về cho mẹ để mẹ yên lòng tránh các lời bàn tán ông đi nước ngoài bỏ mạng.

Đoàn đi châu Âu kéo dài 1 năm với việc đi qua rất nhiều nước trên đường đi, mà đích đến là Pháp sau đó sang Anh, rồi đi Hà Lan, Phổ, Nga, Bồ Đào Nha rồi qua Địa Trung Hải trở về Nhật. Trong chuyến đi ông đã mua rất nhiều sách vở tiếng Anh ở đó mang về Nhật Bản. Tại đây họ cũng lần đầu tiên thấy được tầu hỏa, đồ ăn rất ngon và phù hợp không như chuyến đi Mỹ trước đó. Đoàn cũng được tiếp xúc với các loại luật, đảng phái ở châu Âu rất xa lạ với nước Nhật đang bế quan tỏa cảng lúc đó.

8. Thuyết Nhương di

Phong trào Nhương di bùng nổ ở Nhật đầu những năm 1860s đã chĩa mũi dùi vào các nhà Dương học (những người học theo phương Tây). Nguy cơ bị ám sát rất cao và đã có 1 số người theo hướng cải cách bị ám sát. Làn sóng phản đối người nước ngoài lên rất cao trong nội địa Nhật. Các vụ ám sát người nước ngoài cũng nổ ra 1 số lần.

TỚi năm 1863, lấy lý do các phần tư quá khích giết chết người nước ngoài mà hạm đội Anh đã tiến vào Nhật gây sức ép với chính quyền Mạc Phủ phải thẳng tay trừng trị các kẻ ám sát. Mạc Phủ thì bàn luận lên xuống nhưng không đưa ra được phương án gì phù hợp trả lời yêu cầu của Anh. Công sứ Pháp cũng tỏ ra đồng tình và sẽ ủng hộ Anh nếu chiến tranh nổ ra. Cuối cùng Mạc Phủ đồng ý đền bù cho Anh và chiến tranh đã không thực sự nổ ra mặc dù có cuộc đấu súng ở lãnh địa Satsuma. Mặc dù không ai thắng nhưng phong trào nhương di bùng nổ rất dữ dội trong xã hội Nhật khi ai ai cũng mang kiếm theo và rất bài trừ người theo Tây học, giai đoạn này ông phải ẩn mình né tránh các thành phần võ sĩ quá khích này trong nước.

9. Đi Mỹ lần hai

Năm 1867, Fukuzawa đi Mỹ lần 2, chuyến đi này là do trước đó Mạc Phủ có ký hợp đồng mua tầu hơi nước của Mỹ với giá 800k USD, Mạc Phủ mới nhận 1 con tầu trị giá 400k USD và phần còn lại không nhận được, bên Mỹ đang xảy ra nộ chiến cũng bặt vô âm tín nên Mạc Phủ cử người sang Mỹ xem tình hình ra sao.

Năm đó tầu chở bưu phẩm Nhật – Mỹ chính thức lưu thông với tầu Cololado của Mỹ. Phái đoàn Nhật đi theo tầu này sang Mỹ và chỉ mất có 22 ngày di chuyển. Đoàn nhanh chóng được nhận con tàu bọc thép mới để mang về Nhật mà vẫn còn thừa lại 70-80k USD để lại Mỹ.

Những người làm trong Mạc Phủ hầu hết là những thành phần cổ hủ và hống hách theo kiểu truyền thống Hán học, hủ nho. Năm 1868, phong trào vương chính Duy tân lên nắm quyền bắt đầu có ảnh hưởng tới chính trường Nhật. Sau khi trở về ông đã ở lỳ trong nhà là chính để tránh né tình hình lộn xộn ở Nhật khi đó khi Mạc Phủ bị lung lay dữ dội.

10. Vương chính Duy Tân

Năm 1868, tướng quân Yohinobu phải trốn về Edo và sự kiện Vương chính Duy tân nổ ra chính thức, chế độ Mạc Phủ sụp đổ và quyền quản lý quay trở lại Thiên Hoàng và bộ máy mới. Trong giai đoạn ở lãnh địa Okudaira ông cũng không làm việc gì đáng kể, không tham gia chính quyền, không bàn luận chính trị mà giữ mình cách xa chính trị. Lúc đó tướng quân cọi Choshu là nghịch tặc và ra lệnh thảo phạt, ông đã từ chối không cho học sinh quay về sung quân để tấn công Choshu.

Mạc Phủ dù mở cửa đất nước nhưng hoàn toàn là do bị ép buộc chứ họ luôn luôn muốn đóng cửa đất nước Nhật để duy trì quyền lực của Mạc Phủ và Tướng quân. Mặc dù các phái chống đối nội bộ với nhau nhưng nhìn chung đều theo hướng nhương di – tức bài ngoại cả. Lúc đó chính phủ Mạc Phủ đang tan rã và nhiều người chuyển khỏi Edo, Fukuzawa đã tranh thủ mua rẻ được nhà để xây dựng nhà và trường học trên diện tích đất đã mua trước đây và hoàn thành nó vào tháng 4/1868. Mặc dù đã chuẩn bị phương án sơ tán nhưng quân triều đình sau khí đánh bại Mạc Phủ đã tiếp quận Edo rất ôn hòa.

Đợt đi Mỹ lần 2 đã giúp ông mua được rất nhiều sách nguyên bản tiếng Anh từ Mỹ để trở lại dậy học được tốt hơn hẳn trước đó. Sau khi Mạc Phủ tan rã hoàn toàn, chính phủ mới được lập ra ơ Osaka và Fukuzawa được mời đến nhưng ông từ chối đến mà chỉ tiếp tục duy trì trường học tư của mình do ông đinh ninh nghĩ rằng chính phủ mới là chính phủ Nhương di. Nhưng mãi sau này các chính sách của chính phủ mới lại theo hướng khai hóa văn minh thì ông mới nhận ra sai lầm của mình.

Trưởng của ông lập ra từ trước cuộc Duy Tân, nên sau chính biến lập lại và học trò quay lại nên ông quyết định chế độ học phí cụ thể cho học trò thay vì cách người Trung Quốc trước đây nhận quà tặng của học sinh mà không phải học phí định kỳ. Nhiều trước thuộc Mạc Phủ bị xóa bỏ và bỗng dưng trường của ông trở thành trường dậy Tây học duy nhất trên nước Nhật.

Tới năm Meiji thứ 5 (1872), bộ giáo dục được thành lập và các trước mới bắt đầu được mở trở lại sau mấy năm rối loạn. Trong khi đó trường Jeigo-gijiku của ông vẫn hoạt động với 200-300 học sinh thường xuyên và chỉ dậy bằng tiếng Anh mà không dậy tiếng Hán. Với mong muốn khai hóa văn mình vươn lên như các nước phương Tây nên nền tảng giáo dục Nhật bản khi lập lại này theo định hướng giống với trường của ông đã làm trước đó, trường của ông trở thành tiên phong, hướng đạo cho ngành Dương học ở Nhật Bản. Trưởng chủ yếu dậy các môn khoa học tự nhiên (toán học, vật lý) và giáo dục tinh thần độc lập. Để đào tạo ra doanh nhân tiến hành các hoạt động sản xuất, kinh doanh và các chính trị gia có tinh thần yêu nước. Cách giáo dục của ông đã đói nghịch hoan toàn với cả nền Hán học mà Nhật Bản theo đuổi hàng nghìn năm qua.

Ông cũng rất tích cực tiến hành dịch các sách tiếng Anh sang tiếng Nhật để truyền bá Tây học trên diện rộng ở Nhật. Tới năm Meiji thứ 4 (1871) thì trường của ông cũng chuyển đến khu đất rất rộng của lãnh chúa cũ trước đây ở Mita. Ban đầu là cho mượn sau đó chính phủ mới đã đồng ý bán khu đất cho ông.

11. Lo sợ bị ám sát

Với việc cổ vũ Dương học, khai quốc, văn mình thì nỗi lo thường xuyên là việc có thể bị các phần tử quá khích nhương di ám sát. Rất nhiều quan chức chính phủ và những người ủng hộ Duy tân đã bị ám sát ở Nhật khi đó.

12. Tạp ký

Chính phủ mới có quyền lực lớn hơn và hoạt động ngày càng tốt hơn so với Mạc Phủ trước đây. Các chính sách đã hướng hẳn về hướng khai minh và Tây hóa làm các nhà Dương học rất tin tưởng vào chính phủ mới. Mặc dù các vụ ám sát chính trị gia vẫn diễn ra liên tục, nhưng các học giả như Fukuzawa được các thích khách buông tha không để ý tới nữa.

Từ sau khi Mạc Phủ sụp đổ, ông đã bỏ không đeo kiếm theo tập tục lâu nay của Nhật nữa và cũng đã bán hết kiếm trước đỏ chỉ để lại 2 thanh 1 ngắn 1 dài để tượng trưng. Các học trò của ông tốt nghiệp dần tỏa đi làm mọi lĩnh vực từ kinh doanh, sản xuất, chính trị,…sách về khai minh ông xuất bản cũng trở thành các cuốn sách đầu tiên về Tây học được dịch ra tiếng Nhật khi đó và sự nổi tiếng của ông lên rất cao khi các thanh niên Tây học dần có vị thế trong chính phủ và xã hội mới.

13. Về tình hình kinh tế của gia đình và bản thân

Ngoài việc sợ ám sát thì nợ tiền là nõi lo lớn thứ 2 của Fukuzawa. Nếu không có tiền thì cần nhịn ăn nhịn tiêu khi nào có tiền thì mới được tiêu chứ quyết không vay mượn để tiêu pha. Ông có lối sống thanh đạm, và rất tiết kiệm. Vụ mua bán lớn đầu tiên là ông mua lại lô đất ở Yasshiki để làm nhà và trường rộng khoảng 1.320m2 từ tiền có được sau các đợt đu Mỹ và châu Âu. Ông mua chỉ mất có 100 Ryo do lúc đó đang bạo loạn chiến tranh giữa chính phủ mới và Mạc Phủ, lô đất này trước đó được rao 355 Ryo. Việc dịch sách của ông cũng giúp ông kiếm được các khoản tiền kha khá bên cạnh trường dậy học ngày càng nổi tiếng của mình.

Khi Mạc Phủ sụp đổ chính phủ ra chính sách mới cho các chế độ sĩ tộc trước đây, ông đã từ bỏ để trở thành thường dân và bị thâm hụt khá lớn các khoản thu nhập từ trợ cấp trước đây có được. Ông cũng có nhiều mánh khóe để có tiền lo cho hoạt động của trường và gia đình khi đó như dịch báo, bán sách gốc tiếng Anh, vay mượn nhà nước,… Ông không cố gắng lấy tiền của người khác, nhưng luôn tìm cách lấy được tiền từ Mạc Phủ.

Mặc dù hiểu biết về các lý thuyết kinh tế nhưng ông không tỏ ra là 1 doanh nhân theo đúng nghĩa khi không thực sự kinh doanh gì thật sự. Tiền học phí thu được ông cũng không đem gửi vào ngân hàng như người khác.

14. Phẩm hạnh và gia phong

Trong suốt cuộc đời thật sự ông không có bạn thân nào đi với ông lâu dài. Chỉ có vợ và 9 con là gần gũi với ông từ khi ông kết hôn năm 28 tuổi. Thói nghiện rượu của ông mãi tới tận khi 60 tuổi ông mới cai, còn nghiệp thuộc thì theo ông suốt cuộc đời kể từ khi ông hút nó khi học ở trường ông Ogata. Tính cách của ông cũng hơi khác người khi có thể tận dụng chính sách ông lại từ chối, chính quyền mời ra làm quan ông cũng từ chối.

Gia đình ông bố và anh trai đa tài viết chữ đẹp nhưng ông lại không luyện chữ nên viết khá xấu, làm thơ văn cũng kém, cũng không am hiểu các môn nghệ thuật. Ông nuôi con chú ý tới ăn hơi là mặc và cho con sự hiếu động tự do của trẻ nhỏ. Các con coi ông như bạn bè thân thiết thay vì cách dậy dỗ rất khắt khe kiểu truyền thống ở Nhật khi đó.

Trong gia đình cũng không có điều gì là bí mật không thể chia sẻ giữa các thành viên với các vấn đề trong gia đình. Phong tục cúi lậy cũng được ông tối giản trong gia đình và ở trường. Do có cả trai lẫn gái nên ông cũng không phân biệt trai gái trong gia đình mình. Con trai trưởng được ông chia nhiều hơn 1 chút vì phải lo nối dõi, còn lại thì chia đều cho các con. Ông cũng ưu tiên thể dục và cũng yêu cầu các con phải thể dục thường xuyên trước khi học chữ.

15. Những năm tháng về già

Khi về già, phong trào Duy Tân nổi lên mãnh liệt làm thay đổi nước Nhật thì những người đi đầu phong trào Dương học như Fukuzawa được tôn sùng như vị thánh ở nước Nhật, được cho là 1 trong những người có ảnh hưởng nhất thời kỳ Duy Tân tại Nhật.

Mặc dù chính phủ mới đã phế bỏ chế độ bế quan tỏa cảng và thực hiện cải cách cởi mở nhưng lại nảy sinh ra 2 tầng lớp là công chức hống hách và bình dân thay cho 3 tầng lớp của chế độ Mạc Phủ trước đây. Ông cũng thường bị lôi vào chính trị vì là người có tầm ảnh hưởng trong xã hội Nhật Bản khi đó.

Năm Meiji thứ 15 (1882) ông đã mở tờ báo Thời sự tân báo và đăng nhiều bài về vấn đề thành lập quốc hội ở Nhật Bản. Tuy vậy, ông cũng chuẩn bị sẵn sàng cho việc tòa báo bị đóng cửa vì các vấn đề chính trị nhậy cảm.