Võ sỹ đạo – Linh hồn Nhật Bản  – Tác giả: Inazo Nitobe

Võ sỹ đạo – Linh hồn Nhật Bản  – Tác giả: Inazo Nitobe

Cuốn sách được viết vào năm 1900 khi tác giả ở Mỹ làm giáo sư thỉnh giảng ngắn hạn tại đây. Ông là giáo sư nhiều năm kinh nghiệm tại Nhật Bản và đã thành lập trường Đại học Đế quốc Tokyo và dậy ở 1 số trường đại học khác. Hình của ông hiện được in trên tờ giấc bạc 5.000 yên của Nhật Bản.

1. Võ sĩ đạo, 1 hệ thống đạo đức

Võ sĩ đạo là loài hoa của đất nước Nhật Bản, là biểu trưng cho Nhật Bản giống như hoa anh đào là biểu tượng của đất nước Nhật. Môi trường tạo ra võ sĩ đạo đã không còn nhưng tinh thần của nó vẫn còn mãi về sau này. Võ sĩ đạo nhật bản cũng tương tự như kỵ sĩ đạo (hiệp sỹ) ở châu Âu thời trung cổ.

Võ sĩ đạo (Chivalry) nghĩa là đạo (con đường) của võ sĩ, đạo mà võ sĩ cần phải giữ trong đời sống hàng ngày cũng như trong khi thi hành chức vụ. Nói cách khác, đó là nguyên tắc của võ sĩ, là nghĩa vụ của giai cấp võ sĩ.

Võ sĩ đạo không phải là các qui phạm thành văn. Nó được truyền miệng giữa các thế hệ mà không phải do cụ thể 1 ai đó đề ra. Các võ sĩ được giảng về nó, thực hành nó hàng ngày và tin tưởng vào việc thực hành nó.

Giai cấp võ sĩ ra đời khoảng thế kỷ 12 ở Nhật Bản khi chế độ phong kiến cơ bản được hình thành đẩy dủ sau khi Yorritomo nên nắm bá quyền. Họ dần trở thành giai cấp có thế lực trong xã hội. Họ được định nghĩa là vệ sĩ, hay người tùy tùng Giai cấp này bao gồm những người táo bạo, can đảm nhất trong 1 thời kỳ lâu dài luôn có chiến tranh, trong thời gian đó quá trình gạn lọc diễn ra, kẻ yếu đuối, hèn nhát bị loại bỏ.

Giai cấp này gọi là samurai, họ có đặc quyền và danh dự lớn lao, tự giác với trách nhiệm của mình. Họ thấy cần phải có 1 tiêu chuẩn hành động chung, nhất là đối với kẻ có lập trường luôn phải chiến đấu, và lại là thành viên của những dòng họ khác nhau. Các qui ước này đưa ra để kiềm chế nghiêm khắc những hành động phản đạo đức.

2. Nguồn gốc võ sĩ đạo

Phật giáo du nhập vào Nhật Bản và có dấu ấn lớn lao trong đời sống tinh thần người dân nơi đây. Nó kết hợp với thần đạo và cung cấp them những tu tưởng trung với chúa quân, tôn kính tổ tiên, hiếu thảo với cha mẹ, là những điều không có trong giáo lí của các tôn giáo, nhưng được ghi trong giáo lí thần đạo, dạy cho võ sĩ tính phục tùng, đồi thời kiềm chế tính kiêu ngạo của họ.

Các quan điểm của Khổng Từ, Mạnh Tử du nhập vào Nhật Bản cũng tạo thành sự củng cố cho các tư tưởng thần đạo. Đặc biệt tư tưởng Mạnh Tử là nền tảng cho võ sĩ đạo Nhật Bản. Sau đó là tư tưởng của Vương Dương Minh cũng của Trung Quốc du nhập vào Nhật Bản có tác động rất lớn tới võ sĩ đạo.

3. Nghĩa hay chính nghĩa

Nghĩa, đây là giáo huấn nghiêm khắc nhất trong võ sĩ đạo. Đối với võ sĩ, không có việc gì đáng ghét bằng những hành vi bất chính và những việc làm ám muội.

4. Dũng khí, tinh thần gan gạ và nhẫn lại

Dũng khí là sự thực hành hành vi “nghĩa”. Trong võ sĩ đạo, dũng khí là sự biết rõ hững việc phải sợ và những việc không cần phải sợ. Cương nghị, nhẫn lại, can đảm, gan lì, dung khí là những phẩm chất tinh thần dễ gây chú ý trong long những võ sĩ trẻ tuổi, và những người trẻ đã được huấn luyện để có được những đức tính này qua thực hành và qua những thí dụ mẫu mực.

Ngoài mặt tinh thần của dung khí được biểu lộ bằng sự trầm tĩnh, tức sự tỉnh táo của con tim. Bình tâm là trạng thái yên tĩnh của dung khí. Bình tâm là biểu hiện tĩnh, và hành vi gan dạ là biểu hiện động của dung khí. Dũng khí và danh dự là những giá trị đòi hỏi ở kẻ địch trong thời chiến, đồng thời cũng là giá trị cần có để xứng đáng là bạn bè trong thời bình. Khi dũng khí đạt đến mức cao như thế, ý nghĩa sẽ gần với chữ nhân.

5. Nhân, tấm long trắc ẩn

Yêu thương, khoan dung, đồng tình và thương hại được xem như những đức tính tối thượng, thuộc tính cao cả nhất của linh hồn con người. Nhân có thể xem là đạo đức của bậc đế vương với 2 nghĩa: nhân chiếm vị trí đế vương trong những đức tính cần phải có của 1 tâm hồn cao thượng; và thứ 2 là cái đức cao cả hơn hết, thích hợp với chức vụ của kẻ làm vua.

Trong chế độ quân chủ chuyên chính tuyệt đối ở phương Đông, nếu vua không có nhân trong đó thì sẽ cai trị 1 cách tùy tiện và người dân đã giao tính mạng của mình 1 cách bất đắc dĩ cho việc này. Nên các vị vua trị vì cần có nhân và điều này đặc biệt cần thiết ở phương Đông khi mà quyền lực của vua là vô hạn khác với ở phương Tây quyền lực của vua bị rất nhiều giới hạn và ràng buộc. Lòng nhân ái đối với kẻ yếu, kẻ kém, kẻ thua là đức tính của samurai được đặc biệt tán thưởng.

Thi ca thường là cách được sử dụng để khơi dậy lòng nhân trong con người. cảm xúc tao nhã được trao dồi sẽ sinh ra lòng trắc ẩn nghĩ đến nỗi đau khổ của người khác. Khiêm nhường và ân cần sinh ra từ tôn kính tình cảm của người khác, là nguồn gốc của lễ nghĩa.

6. Lễ nghĩa

Lễ nghĩa là biểu lộ bên ngoài của sự thông cảm với tình cảm của người khác. Lễ nghĩa cũng bao hàm lòng tôn trọng đối với việc đáng kính, vì thế nó còn có nghĩa là lòng tôn kính vô tư đối với địa vị xã hội. Địa vị xã hội được đề cập không dựa vào sự phân biệt giầu nghèo mà là những phân biệt dựa vào giá trị thực tế. Hình thái tối cao của lễ nghĩa rất gần với yêu thương. Lễ là lòng khoan dung, tử tế đối với người khác. Lễ không đố kị, không khoa trương, cũng khong kiêu căng, không hành động sỗ sàng, không tìm lợi cho mình, không dễ nổi giận, không nghĩ đến cái xấu của người khác.

Lễ nghĩa có quan hệ tương hỗ với những đức tính khác ở phía trước nó. Và vì vậy nó hay được ca tụng thái quá và đề cao quá mức nên đôi khi tạo ra các lễ nghĩa giả tạo. Khi nó được nâng lên thành điều kiện tất yêu trogn xã giao, sẽ có 1 hệ thống phép tắc lịch sự phiền phức quy định để huấn luyện người trẻ có hành vi xã gao đúng cách. Phải cúi đầu như thế nào khi gặp người khác, phải đi đứng và ăn ngồi ra sao, được dậy và học tập kỹ lưỡng. Các phép lịch sự trong ăn uống thành môn học, cách pha trà được nâng cao thành tri thức….

Tất cả các phép tắc lễ nghi đều có chung múc đích là huấn luyện tinh thần. Động cơ của lễ nghĩa là nhân ái và khiêm nhường. Lễ nghĩa là biểu hiện tao nhã của sự cảm thông, có từ lòng tử tế thong hiểu tình cảm của người khác. Lễ nghĩa đòi hỏi phải buồn với người đang buồn và phải vui với người đang vui.

7. Chân thật và thành thật

Thiếu chân thật và thành thật, lễ nghĩa sẽ là diễn kịch và là trò hề. Lời thề của võ sĩ đạo là rất nặng và họ thường chỉ thề trước thần linh hoặc trước thanh gươm của mình. Xã hội Nhật Bản khi đó các thương nhân Nhật Bản luôn bị đặt câu hỏi lớn về sự thành thật của mình trên thương trường.

8. Danh dự

Ý thức danh dự bao gồm tự giác rõ rệt về giá trị và sự tôn nghiệm của nhân cách, phải là đặc tính của võ sĩ, được giáo dục phải xem trọng nghĩa vụ và đặc quyền gắn liền với chức nghiệp của mình. Sự nhục nhã đối với võ sĩ đạo là điều không thể chấp nhận được. Các võ sĩ rất dễ nổi nóng và hay tạo ra các xung đột không cần thiết không nghĩ rằng mình bị làm nhục mặc dù người ta không có ý như vậy. Danh dự trong xã hội phong kiến Nhật Bản nói riêng và phương Đông nói chung là rất lớn và đại đa số đàn ông sẵn sàng từ bỏ mọi thứ để có được nó, và bản thân các gia đình của những người đàn ông đó cũng mong muốn họ có được danh dự, danh tiếng đó để làm họ được nở mày nở mặt, tự hào.

9. Trung nghĩa

Đức tính phục tùng và trung thành là đức tính được đề cao không chỉ ở trong đạo đức phong kiến. Điểm khác nhau chính là với phương Tây là sự trung thành với đất nước, còn ở phương đông phong kiến đó là sự trung thành với 1 cá nhân cụ thể, ở đây là nhà vua, hay người chủ của võ sĩ.

Võ sĩ đạo của người Nhật đặt cái trung lên hàng đầu, trung với chủ và hiếu chỉ xếp thứ 2. Trong khi các nền văn hóa như Trung Hoa thì hiếu lại đặt lên hàng đầu. Đây là điểm khác biệt trong chữ trung của võ sĩ đạo với các hiệp sỹ, kỵ sỹ châu Âu. Cá nhân là không quan trọng và có thể sẵn sàng hy sinh cho tập thể, cho chủ nhân, cho đất nước. Trong khi người châu Âu đề cao cái tôi cá nhân riêng biệt hơn rất nhiều so với cái chung của đất nước.

Võ sĩ đạo lấy sinh mạng làm thủ đọa để phục vụ chúa quân, va lí thưởng đặt ở danh dự. Mọi giáo dục và huấn luyện võ sĩ được đặt trên nền tảng này. Võ sĩ đạo cũng tỏ ra coi thường những kẻ là nịnh thần và sủng thần chỉ biết lấy lòng chúa quân, đi theo các chúa quân ngôn cuồng kém đạo đức.

10. Giáo dục và huấn luyện võ sĩ

Võ sĩ đạo đặt việc rèn luyện phẩm chất lên hàng đầu, và việc đào tạo ra những khả năng trí óc như suy tư, kiến thức hay biện luận đứng hàng thứ 2. Trí, nhân và dung được xem là 3 chân giúp võ sĩ đạo đứng vững. Các môn khác như tôn giáo hay thần học không phải là thứ quan trọng. Trong khi văn học để dùng cho việc giải trí, còn triết học để lí giải những vấn đề chính trị hay quân sự hoặc để rèn luyện phẩm hạnh của mình.

Các chương trình võ sĩ cần học rất nhiều như: kiếm thuật, cung thuật, nhu thuật, mã thuật, thương thuật, binh pháp, thư đạo, đạo đức, văn học, lịch sử,…họ được giáo dục theo hướng khắc kỷ, coi thường giá trị đồng tiền, sống tiết kiệm và đơn giản.

11. Khắc kỉ (tự kiềm chế)

Rèn luyện nhẫn nại nhồi nhét vào đầu ta tinh thần chịu đựng không than vãn, mặt khác, giáo dục lễ nghĩa dạy ta không được lộ vẻ buồn rầu và đau khổ, khiến người khác mất vui, mất yên ổn. Tổng hợp 2 điều này tạo ra tâm tính khắc kỉ ngoài mặt. Nhưng nhìn chung nó chỉ mang ý nghĩa bề mặt chứ không thật sự khẳng định người nhật là những người theo chủ nghĩa khắc kỉ được.

Đất nước Nhật trẻ em từ bé được dậy không được khóc, không được than thở mọi việc. Tự rèn luyện bản thân làm quen với mọi nỗi đau buồn và giấu nó đi. Không được thể hiện trên nét mặt vì nó sẽ thể hiện ra bạn yếu đuối, không phải nam nhân. Nhưng đây là cách kìm hãm tâm lý bản năng tự nhiên của con người. Vì vậy, tân tộc tính của Nhật Bản thường bị xem hoặc như có vẻ chai cứng, lãnh đạm, hoặc như là 1 hỗn hợp loạn trí giữa tươi cười và thất vọng, đôi khi bị nghi như có đầu óc không bình thường.

Tu dưỡng khắc kỉ dễ đi đến chỗ trở nên quá độ, Khắc kỉ quá độ có thể ngăn chặn dòng chảy lành mạnh của tâm hồn, có thể lam cho chúng ta trở thành hẹp hòi, kỳ quái, có thể sinh ra tính cuồng tín, ngụy biện, thiếu ái tình. Khắc kỉ đạt đến cực điểm, sẽ sinh ra chế độ là tự sát và phục thù.

12. Chế độ tự sát và chế độ phục thù

Chế độ tự sát thường được gọi là harakiri, tức là tự sát bằng cách mổ bụng mình. Trong thâm tâm người Nhật, chết bằng cách mổ bụng là câu chuyện của đau thương đầy cảm động, cho nên không có gì ghê tởm, không có gì đáng chế giễu, không có gì khiến người Nhật phải cảm thấy xấu xa. Sức mạnh biến sự việc thành đức tính, thành sự vĩ đại, thành tình thương thật là huyền diệu cho nên 1 cách chết khó coi đã thành 1 việc tuyệt vời, tượng trưng cho 1 sinh mạng mới. Việc đâm vào ổ bụng vì người Nhật tin rằng ở đó có linh hồn trú ngụ.

Seppuku là 1 chế độ, có tính luật pháp và tính nghi lễ. Đây là 1 sáng kiến của thời trung cổ, 1 phương pháp để võ sĩ chuộc tội, nói lên lời xin lỗi, tránh khỏi nhục nhã, chuộc lại tình bạn, va chứng sminh lòng thành của mình. Seppuku được thực thi với nghi thức trang trọng khi bị đêm ra thi hành như 1 hình phạt theo luật pháp.

Chế độ phục thù có 1 điều gì đó lam cho lòng tôn trọng chính nghĩa được thỏa mãn. Sự thôi thúc trả thù là rất mãnh liệt với người Nhật nhất là trả thù cho chúa quân của mình. Chế độ này nổi tiếng với câu chuyện 47 samurai trả thù cho chủ của mình khi chủ bị kết án tử, họ đã đi trả thù thành công và sau đó cũng bị kết ản tử mổ bụng nhưng còn lưu truyền mãi tới ngày nay.

Hiện nay, cả 2 chế độ tự sát và mổ bụng đã đều được bãi bỏ ở Nhật vì đã có các điuề luật hiện đại thay thế cho việc xét xử các vi phạm luật lệ. Mặc dù vậy hiện nay vẫn có 1 số vụ mổ bụng vì sự cuồng tín với các nghi lễ xa xưa xảy ra.

13. Thanh kiếm, linh hồn của võ sĩ

Thanh kiếm là linh hồn của võ sĩ. Từ bé các võ sĩ đã được rèn luyện với kiếm là thanh kiếm gỗ. Lớn lên thì được sử dụng kiếm thật và họ rất tự hào mang theo người. Họ thường sử dụng 2 thanh kiếm 1 dài 1 ngắn. Họ luôn mang theo trên người ở bên ngoài. Ở nhà thì luôn để ở vị trí dễ thấy nhất, đi ngủ thì để ngay đầu giường để có thể với tới nó. Họ trân trọng và thờ cúng nó hàng ngày. Cá nghệ nhân làm kiếm cũng có sự trân trọng không kém khi làm kiếm cần trai giới, tắm rửa sạch sẽ, trạm khắc tinh sảo và nghệ nhân làm kiếm là 1 nghề cao quý ở Nhật Bản. Viêc sử dụng kiếm của các samurai chân chính cũng rất hà khắc, họ sẽ rất ít khi sử dụng tới nó, và chỉ sử dụng khi nó thật sự cần thiết.

14. Giáo dục và địa vị của phụ nữ

Phụ nữ, 1 phân nửa của nhân loại, đôi khi bị gọi là tiêu biểu của mâu thuẫn, vì tâm lý của phụ nữ thường được vận dụng theo trực giác vượt qua tầm hiểu biết có tính số học của đàn ông. Hình ảnh của người phụ nữ trong võ sĩ đạo mag ý nghĩa tính cách gia đình nhiều hơn. Họ vừa là người phụ nữ đảm đang, vừa can đảm như đàn ông. Việc huấn luyện phụ nữ chủ yếu để với mục đích phòng thân và bảo vệ gia đình. Họ cũng dùng cả trogn việc giáo dục con trai.

Phụ nữ cũng học về âm nhạc, nghệ thuật giống như các samurai đã học các môn học của mình. Phụ nữ cũng được đào tạo tương tự nhưng họ không sử dụng để biểu diễn. Họ được giáo dục hy sinh cuộc đời cho gia đình, cho chồng, cho con cái, chăm lo gia đình, giữ dìn trinh tiết.

Tại Nhật việc phân biệt nam nữ cũng rất nặng nề khi nhiệm vụ chính của phụ nữ là công việc gia đình trong khi công việc xã hội là phụ. Vai trò này là trái ngược với đàn ông trong gia đình. Nhưng cơ bản các nước đều có việc phân biệt như vậy chứ không riêng gì nước Nhật tại thời điểm đó.

15. Sự cảm hóa của võ sĩ đạo

Hệ thống luân lí trước tiên soi sáng giai cấp võ sĩ, theo dòng chảy của thời gian, 1 số người trong đám dân thường bắt đầu chú ý và noi theo. Chủ nghĩa dân chủ dựng người giả trời ban thành người lãnh đạo và chủ nghĩa quí tộc truyền bá tinh thần vương giả ra khắp mọi nơi. Đạo đức cũng được truyền đi khắp nơi nhanh chóng.

Về mặt xã hội, võ sĩ đã tác mình ra hỏi quần chúng, nhưng họ dã lập ra tiêu chuẩn đạo đức cho quần chúng, tự mình thành mô phạm, hướng dẫn quần chúng. Giáo huấn công khai nhằm vào lợi ích chung, giữa gìn an ninh và hạnh phúc cho xã hội. Họ cũng là đề tài chính cho các tác phẩm văn học, kịch nghệ truyền bá ra xã hội.

16. Tinh thần võ sĩ đạo vẫn còn sống mãi?

Những đặc tính mà võ sĩ đạo đã đóng dấu ấn lên dân tộc Nhật Bản, đặc iệt đối với samurai, tuy không thể nói yếu tố không thể thiếu được đối với chủng tộc, nhưng sức sống mà nó có thì thật sự rõ ràng. Võ sĩ đạo thôi thúc dân tộc và cá nhân bằng 1 sức mạnh vô hình, khó cưỡng.

Nhật Bản trong cơn lốc càn quyét của văn hóa phương Tây, các nhà truyền giáo cô đốc giáo đổ bộ vào đã tạo ra nhiều thay đổi nhanh chóng trong đời sống và tâm lý con người nơi đây. Võ sĩ đạo đang có các dấu hiệu suy tàn ở Nhật Bản vì đủ mọi nguyên nhân khác nhau.

17. Tương lai của võ sĩ đạo

Võ sĩ đạo nếu không có gì thay đổi thì sẽ giống hệt với kỹ sĩ đạo ở châu Âu. Đều đi đến con đường lụi tàn và biến mất khỏi đời sống xã hội. Chiến tranh ngày này đã không có chỗ cho võ sĩ đạo nên sẽ không thể nuôi dưỡng 1 lực lượng võ sĩ đạo lớn như vậy bởi ngân sách nhà nước. Bên cạnh đó, trào lưu dân chủ và bình đẳng bùng nổ đã làm vai trò đẳng cấp của võ sĩ đạo bị suy thoái nghiêm trọng. Quyền cá nhân lên ngôi và sự thay thế cuộc sống tôn ti trật tự phong kiến bằng sống theo pháp luật và bình đẳng.