Tài phiệt đầu tiên của nước Mỹ – Vanderbilt – T. J. Stiles

Tài phiệt đầu tiên của nước Mỹ – Vanderbilt – T. J. Stiles

Cuộc đời của ông trùm tàu biển, nhà vua đường sắt và bậc thầy chứng khoán.

Cuốn sách kể về người giầu nhất nước Mỹ và là người đi đầu trong 2 ngành công nghiệp lớn nhất ở nước Mỹ khi đó là tàu hơi nước và đường sắt. Ông qua đời với tài sản ròng ước tính 100 triệu USD và tương đương với khoảng 50% tài sản bộ tài chính Mỹ khi đó và quy đổi ra khoảng 200 tỷ USD hiện nay.

I. Phần I. Thuyền trưởng (1794 – 1847)

1. Người ở đảo

Vanderbilt khởi nghiệp từ việc mở các tuyến tàu thủy và tàu hơi nước, sau đó sang các tuyến đường sắt với tên tuổi New York Central lớn nhất nước Mỹ. Ông đã xây dựng khối tài sản đồ sộ nhất thời đại ông khi giá trị tài sản ròng lên tới 100 triệu USD khi ông mất và nếu quy theo quy mô nền kinh tế thì cứ mỗi 20 USD thì có 1 USD là của Vanderbilt. Ông ở đỉnh cao sự nghiệp thì các nhà đại tư bản sau đó như Rockefeller, Carnegie, Gould, Morgan mới đang ở những bước đầu sự nghiệp và tất cả họ đã học được các chiến lược kinh doanh như những kẻ cướp biển với phong cách triệt hạ, tận diệt của thời kỳ vàng son đó của nước Mỹ.

Vanderbilt là biểu tượng của 1 người bình thường, làm việc cần cù, chăm chỉ và vươn lên trở thành người giầu có nhất, quyền lực nhất nước Mỹ trong thời đại của ông. Ông kinh doanh từ thời George Washington lập nước cho tới thời John D. Rockefeller trội dậy thống trị nước Mỹ sau đó. Thời ký đó các khái niệm doanh nghiệp, doanh nhân vẫn còn rất sơ khai. Sự nghiệp kinh doanh của ông kéo dài tới 66 năm và đã có tầm ảnh hưởng lớn lao đến nền kinh tế và chính sách của nước Mỹ suốt thời gian dài. Tính cách bí ẩn, đời sống riêng tư kín đáo rất gây tò mò cho công chúng. Khi qua đời ông để lại 95% tài sản cho người con cả William với mong muốn 1 đế chế trường tồn và nằm trong tay hậu duệ trực hệ của ông, nhưng điều này đã thổi bùng tranh chấp tài sản giữa các người con của ông và họ đã kiện nhau ra tòa rất quyết liệt để phá vỡ di chúc này.

Quay trở lại lịch sử, gia đình Vanderbilt di cư từ Hà Lan sang Mỹ vào năm 1650 khi đó chủ yếu là người Hà Lan di cư tới với tên New Netherlands, và sau đó năm 1715 người Anh chinh phục nó và đổi tên thành New York. Ngày 127/5/1794, cậu con thứ tư Cornelius (Cornele) Valderbilt ra đời trên vùng đảo Staten mà gia đình Vanderbilt đang sinh sống và là cộng đồng dân gốc Hà Lan chủ yếu làm nông.

Cha mẹ ông mất từ nhỏ và ông phải gánh vác gia đình từ sớm. Ông và vợ Phebe phải chăm lo gia đình của mình và họ rất có óc kinh doanh. Cornelius sớm đóng và mua thuyền 2 buồm để vận chuyển hàng hóa, còn vợ thì gửi các nông sản, đồ thủ công theo thuyền để buôn bán cùng chồng. Nơi họ ở la ở 2 bên bờ sông Hudsun nên rất thuận lợi cho giao thương. Nhà Vanderbilt cũng may mắn sống ở giữa trung tâm NY mà sau này trở thành địa đô thị công nghiệp – tài chính và giúp họ thoát ly khỏi cuộc sống nông thôn là nông thuần túy như các vùng đất xa xôi khác trên nước Mỹ mãi sau này.

Nước Mỹ giai đoạn này vừa độc lập, dân số ít ỏi, mặc dù thương mại phát triển do các cảng châu Âu cấm vận lẫn nhau nhưng các tâu của Mỹ lại được tự do đi lại nên họ thành trung gian tạm nhập – tái xuất. Nhưng điều này không đảm bảo cho thành công lâu dài mà bản thân nền sản xuất của Mỹ phải phải triển để cung cấp hàng hóa cho các nước mới là sự đảm bảo lâu dài cho nền kinh tế Mỹ. Các cảng cũng chủ yếu giao dịch thẳng với châu Âu chứ ít có sự giao dịch với nhau trong nội địa nước Mỹ. Thành phố NY có dân số thứ 2 tại Mỹ năm 1790 và lên số 1 vào năm 1800 nhưng được ví như 1 ngôi làng quá khổ. Với sự bùng nổ kinh tế, NY cũng dần trở thành trung tâm của nước Mỹ và sự xa xỉ xuất hiện với con phố Broadway lộng lẫy không kém gì London. Nhưng vì là trung tâm thương mại nên nó cũng rất bẩn thỉu, hôi thối và các con người bộc trực, thẳng tính, nói to, nói nhanh và hay cướp lời người khác NY là nét tính cách đặc thù của thành phố này.

Các hình thức kinh doanh sơ khai khi Mỹ là thuộc địa và họ sử dụng đủ loại tiền và quy đổi lẫn nhau. Việc thanh toán giao thương qua hối phiếu có uy tín thấp bị chiết khâu nhiều. Mãi sau khi Alexander Hamilton thành lập ngân hàng New York mới bắt đầu có đơn vị chuyên là nhiệm vụ trung gian thanh toán này. Thị trường trái phiếu bắt đầu ra đời từ năm 1790 cũng dưới sự đề xuất cảu Hamilton, sau đó là ngân hàng trung ương Hoa Kỳ và Ngân hàng New York cùng phát hành cổ phần lân đầu và thị trường cổ phiếu dần hình thành sau đó. Năm 1792, sàn chứng khoán NY niêm yết công khai chỉ 5 sản phẩm chứng khoán. Tới năm 1812 thì thành 23 sản phẩm.

Khi Cornele 11 tuổi thì anh trai qua đời và ông tự nhiên phải gánh gác gia đình như người anh cả trong 1 gia đình rất đông con cái và cả gia đình hầu như chỉ quanh quẩn ở trên trang trại gia đình với việc làm nông. Cậu bắt đầu cùng cha để vận hành thuyền buồm thay thế cho anh trai mình và bắt đầu tham gia hoạt động kinh doanh thực tế từ nhỏ. Việc kinh doanh sau đó trở nên khó khăn khi luật cấm vận của Mỹ nhằm vào Anh của tổng thống Jefferson được ban hành vào 1897 và mãi tới 1809 khi tổng thống Madison lên mới được bãi bỏ. Người ta cũng thấy tinh thần háo thắng, sự cạnh tranh quyết liệt buộc phải thắng và tinh thần tự chủ kinh doanh ở ông từ tuổi thiếu niên này.

Năm 1813, Cornele tự đóng chiếc tàu đầu tiên của mình và tự kinh doanh. Ông cũng kết hôn với Sophia vào năm nay và ở riêng. Sau đó họ nhanh chóng có con đầu lòng. Năm 1814, Napoleon đầu hàng, quân Anh sau đó tập trung tâm trí vào tấn công Mỹ nhằm giành lại quyền kiêm soát thuộc địa này đã ly khai khỏi Anh trước đó. Các phòng tuyến được lập, binh sỹ được trưng dụng và các chủ tàu có các hợp đồng khồng lồ vận chuyển vật tư, quân trang trở thành vận may kinh doanh lớn hiếm có. Năm nay ông cùng vợ con cũng chuyển từ đảo Staten vào thành phố NY và ở trên số 93 phố Broad là nơi rất sầm uất kinh doanh. Tại trung tâm thành phố ông mới ở trong môi trường của các thương nhân tổng hợp, những người giầu, dòng chảy thông tin để có thể làm lớn được. Trong năm 1815, số lượng ngân hàng ở Mỹ cũng tăng từ 208 lê n 246 và số lượng thương phiếu lưu hành từ 46 triệu USD lên 68 triệu USD. Chi phí vận chuyển 30 dặm ở nội địa Mỹ ngang chi phí vận chuyển từ Mỹ sang Tây Ban Nha. Đại đa số khi đó vẫn dùng xe ngựa để vận chuyển. Lúc đó ông đã xác lập được 1 danh tiếng nhỏ là 1 thủy thủ lão luyện, 1 thương gia cò con trên phố nhưng người ta cũng bắt đầu gọi ông là ngài Vanderbilt. Năm 1817, đang chưa có kế hoạch gì cụ thể thì ông được giới thiệu mua lại tầu hơi nước Mouse và đây là sự khởi đầu cho bước ngoặt kinh doanh của ông sau này.

2. Kẻ đấu tay đôi

Mối quan hệ bất ngờ với Thomas Gibbons và tàu hơi nước đã tạo ra bước ngoặt cuộc đời Vanderbilt và gắn chặt mối quan hệ của họ tới hết cuộc đời. Các quan điểm về giới quý tộc NY vẫn tồn tại khi đó rất mạnh. Giới quý tộc được cho là tinh hoa, sở hữu tiền bạc, quyền lực, chính trị là đương nhiên. Đó thường là các đại chủ đất lớn được thừa hưởng từ nhiều đời truyền cho nhau và mối quan hệ khăn khít với nhau. Tuy nhiên, kể từ tổng thống Jefferson nhận chức thì chế độ quý tộc bị phá vớ mạnh mẽ qua các việc cải cách bầu cử và phá vỡ thói đấu súng để thể hiện sự tôn nghiêm trong giới quý tộc tồn tại từ rất lâu ở Mỹ khi đó. Các người cộng hòa tin vào thuyết bán tay vô hình của Adam Smith và nổi lên với chủ nghĩa cá nhân và cạnh tranh quyết liệt với các chủ đất lớn có rất nhiều tá điền và nô lệ là giới quý tộc kiểu cũ. Những người quý tộc cũ thấy tự nhiên rằng họ là những người nắm giữ chính quyền là đương nhiên và mâu thuẫn với những nhà tư bản bình dân mới giầu lên nhanh chóng nhờ thương mại.

Năm 1760, James Watt ở Anh phát minh ra động cơ hơi nước và khắp nơi đang tìm cách ứng dụng nó vào mọi thứ. Người Mỹ cũng tìm mọi cách để thực hiện nhưng chưa thành công. Đại pháp quan Livingston đã xin giấy phép độc quyền tàu thủy hơi nước ở NY từ năm 1798 nhưng chưa thể làm được gì. Khi Livingston qua đời năm 1813 thì giấy phép độc quyền ông xin được bị thách thức và bùng nổ các nhà phát minh tàu hơi nước tham gia vào cuộc cạnh tranh vô cùng béo bở được ví như 1 cuộc cách mạng to lớn này. Thế độc quyền tầu hơi nước này được tiếp tục tới năm 1816 thì xuất hiện Gibbons vì trả thù Ogden là người đang sở hữu giấy phép độc quyền tàu hơi nước.

Khi tàu hơi nước Mouse được tân trang thì Vanderbilt nhận làm thuyền trưởng tàu này cho Gibbons và tiếp tục vận hành tàu riêng của mình ở NY. Trong cơn thịnh nộ với Odgen, Gibbons lập kế hoạch cạnh tranh cho Odgen táng gai bại sản và đánh cho nhà Livingston phải mất giấy phép độc quyền tàu hơi nước ở NY. Vanderbilt đã ở đó và hiểu được cách thức mà kinh doanh, với pháp luật và chính trị ở đúng lúc Gibbons mở ra cuộc chiến tàu hơi nước. Gibbons đã vận động 1 thành viên gia đình Livingston ủng hộ mình trong cuộc chiến pháp lý sắp tới. Bên cạnh cánh cửa vào giới quý tộc NY từ Gibbons, Vanderbilt còn có cánh cửa thứ 2 là người anh rể John De Forest đang là thuyền trưởng tầu Nautilus của cựu phó tổng thống Tompkinsville. Việc Gibbons tấn công thế độc quyền của nhà Livingston có thể làm ông này phá sản vì đang phải trả phí độc quyền rất lớn cho nhà Livingston.

Các tàu hơi nước của Gibbons ra đời với giá bằng ½ so với giá vé các tầu của Odgen và các tầu xin cấp phép độc quyền của nhà Livingston đã giáng đòn manh vào hoạt động kinh doanh của họ. Trong cuộc cạnh tranh của các con buôn không có khái niệm tôn ti trật tự hay tôn trọng luật hay tầng lớp tinh hoa. Chỉ có việc tối ưu hóa, hạ giá, hạ gục đối thủ bằng mọi cách có thể bất kể cách nào.

Năm 1818 mở đầu với vụ kiện khi Gibbons cho chạy tàu hơi nước vi phạm luật độc quyền khai thác của nhà Livingston nhưng ông chỉ bị phạt 5k USD. Các đội tầu qua lại sử dụng đủ mọi cách phá hoại lẫn nhau. Gibbons liên tục kéo vụ kiện lên cao dần và tới tòa án tối cao vào năm 1819. Trong năm 1820, anh vận hành cho tàu Elizabeth đang mắc cạn tại cảng NY và giải cứu nó để vận hành trở lại, sau đó anh tự đóng tàu hơi nước của riêng mình và mua lại tàu Mouse với hối phiếu nhận nợ 1k5 USD cho Gibbons. Tầu Bellona của Gibbons khánh thành và mở màn cho chiens dịch mở rộng đầu tầu từ NY – Philadelphia lên và tiếp tục giảm giá để cạnh tranh. Mặc dù liên tục gặp rắc rối với các vụ kiện do lệnh độc quyền nhưng họ vẫn tiếp tục kinh doanh và liên tục hạ giá làm các đối thủ dần đi tới phá sản. Tới năm 1822, nguy cơ độc quyền bị bãi bỏ đã hiện hữu do hiến pháp liên bang đã sửa đổi và nhà Livingston kêu gọi hòa giải với Gibbons nhưng bị từ chối. Nhà Livingston sử dụng chiêu bài mỗi ngày gửi 1 đơn kiện Vanderbilt và bắt giữ người để điều tra nhằm chặn không cho tàu khởi hành được do thủy thủ đoàn liên tục bị bắt. Tòa án tối cao đã tổ chức tranh tục và tuyên bố bãi bỏ hoàn toàn luật độc quyền tàu hơi nước của nhà Livingston vào năm 1924 mở ra sự nghiệp lẫy lừng cho Vanderbilt sau này.

3. Vị thần quỷ quyệt

Tàu Thistle, con tàu mà Gibbons hạ thủy và năm 1924 ngay sau khi luật tàu hơi nước bị bãi bỏ. Mặc dù của Gibbons nhưng Vanderbilt là người chăm sóc tỉ mỉ cho nó từ đầu. Việc bãi bỏ độc quyền này được hoan nghên nhiệt liệt ở khắp mọi nơi tại Mỹ. Giai đoạn này kênh Erie cũng khánh thành giúp nối nội địa nước Mỹ với biển Đại Tây Dương càng tạo thuận lợi lớn cho ngành kinh doanh tàu hơi nước bùng nổ ở Mỹ. Chỉ trong 1 năm ngay sau phán quyến, số lượng tàu hơi nước đã tăng từ 6 lên 43 chiếc, cuộc chiến tất cả chọi tất cả đã bắt đầu.

Những năm 1826, nước Mỹ bước vào kỷ niệm 50 năm ngày giành được độc lập và các nhà lập quốc dần qua đời. Tổng thống mới là Adam là con trai của 1 người lập quốc trước kia John Adam và đã tới thờ thế hệ thứ 2 nắm quyền tại Mỹ. Gibbons cũng qua đời vì già yếu vào năm này để lại quyền thừa kế cho con trai William, người mà mang đặc tính chủ nô truyền thống miền Nam còn hơn cả người bố Gibbons của mình. Tham vọng của Vanderbilt là rất lớn khi ông sống luôn trên thuyền và thường xuyên đi lại các tuyến mà ít khi về nhà.

Dần dần công ty của Gibbons bị Vanderbilt quản lý hoàn toàn với sự hung hăng mạnh mẽ, người thừa kế William Gibbons tỏ ra yếu thế và đống ý cho Vanderbilt thuê lại giấy phép tuyến đường vận chuyển và giao quyền điều hành hoàn toàn cho Vanderbilt.

Năm 1828, William bán tàu và từ bỏ ngành kinh doanh tàu hơi nước này. Ở phía đối lập, Vanderbilt nhảy bổ vào ngành này và giành lại vị thế mà nhà Gibbons đã bỏ lại với tàu Citizen. Sau đó Vanderbilt lập Dispath Line và mở rộng dần đội tàu bằng việc mua lại các con tàu cũ của người khác như tàu Bellona, Tàu Emerald đóng lại, tàu Baltimore và tàu John Marshall. Cạnh tranh chính là với Union Line, hãng tàu của nhà Gibbons cũ bị nhà Stevens mua lại và cải tạo lại các con tàu.

Năm 1931, tàu hơi nước General Jacson của anh em Cornelius được lái bởi người em Jason phát nổ làm 9 ngươi thiệt mạng và nhiều người bị thương giáng 1 đòn nặng nề vào an toàn của tàu hơi nước và việc làm ăn của Cornelius. Sau vụ tai lại, Cornelius nắm hết đường vận chuyển của e trai Jason và bán tuyến vận chuyển và tàu cũ Citizen của mình với giá 30k USD. Sau đó Cornelius đã đóng tàu hơi nước mới Cinderella để dùng cho tuyến đường này thay cho tàu General Jacson. Nhưng do vụ tai nạn và e trai Jacson của anh đã bỏ đi ở vụ tai nạn mà không ở lại giải quyết nên nhà Vanderbilt đã bị công chúng tẩy chay và quay lưng lại. Giai đoạn này xuất hiện đối thủ vô cùng khó chơi với Vanderbilt là Drew thuyền trưởng tàu Water Witch cũng chạy tuyến y hệt ông, cũng áp dụng chiến lược phá giá tối đa để buộc đối thủ phải mua lại hoặc bán lại cho mình mà không quan tâm tới lợi nhuận thực tế hiện tại. Tới năm 1932, Vanderbilt chấp nhận thua cuộc và phải mua lại tầu Water Witch và lập tức tăng giá vé lên để kiếm lại tiền. Năm 1933, Vanderbilt gặp tai nạn đường sắt rất nặng khi đầu máy hơi nước được chạy thử nghiệm.

4. Kẻ báo thù

Vụ nổ đường sắt làm Vanderbilt bị thương rất nặng và ông đã có trải nghiệm cận tử khi đó. Ông nằm tĩnh dưỡng 4 tuần để hồi phục dưới sự điều trị của bác sỹ Linsly. Trong khi đó thì tổng thống Jackson đã khơi mào cuộc chiến chính trị mà ông nói là cứu dỗi nước Mỹ nhằm chống lại Ngân hàng Trung ương Hoa Kỳ (hay Ngân hàng Trung ương Hoa Kỳ thứ 2) là sản phẩm của Alexander Hamiltonl lập ra, 1 thực thể mà được cấp phép liên bang, nhưng thuộc sở hữu tư nhân nhằm nắm giữ các quỹ của chính quyền, nới rộng các khoản vay của các lái buôn tư nhân, thực hiện các giao dịch chuyển tiền ở xa, điều tiết dòng tín dụng từ các ngân hàng có giấy phép hoạt động của tiểu bang, đồng thời cung ứng tiền giấy ổn định cho quốc gia.

NHTW Hoa Kỳ đầu tiên bị giải thể nawm1811, và được xin lập lại gọi là NHTW Hoa Kỳ thứ 2 vào năm 1812 khi khó khăn nổ ra. Tổng thống Jackson kinh tởm mô hình NHTW này và quyết tâm loại bỏ nó và đã phủ quyết không cho thành lập vào tháng 7/1832 và tiếp tục vận động để tái cử và cam kết sẽ diệt trừ nó mãi mãi. Thể chế độc quyền này bị Jackson phản đối quyết liệt trong khi 1 số chính trị gia khác ủng hộ nhiệt thành vì nước Mỹ cần có tổ chức đóng vai NHTW để điều tiết các ngân hàng ở liên bang để mọi thứ hoạt động trơn tru.

Cuộc chiến bùng nổ khi chủ tịch NHTW Hoa Kỳ Biddle đã ra tay thuyết phục quốc hội, lũng đoạn họ ủng hộ việc mở lại ngân hàng, hối lộ báo chí liên tục đưa bài tích cực ủng hộ. Tổng thống Jackson thì rút lại tiền gửi của liên bang ở NHTW mà gửi về các ngân hàng tiểu bang. Để phản đòn, Biddle thu hồi nợ, hoàn trả ngân phiếu của ngân hàng tiểu bang, đổi về tiền đồng kim loại quý, hạn chế tín dụng mới,…Các doanh nhân, nhà đầu cơ trở thành những kẻ gặp vận rủi trong cuộc chiến này khi liên tục phá sản, cả xã hội chỉ bàn về cuộc chiến này vào tháng 1/1934 mà không làm được gì khác. Jackson đại diện cho Đảng Dân chủ, ủng hộ bình đẳng cá nhân và quản lý có chừng mực. Cuộc chiến kết thúc khi Biddle thất bại và phải xin giấy phép NHTW Hoa Kỳ ở tiểu bang Philadelphia thay vì liên bang như trước đây. Người phe cộng hòa đại diện cho thế hệ quý tộc cũ, người ở phe dân chủ đại diện cho phe bình dân đang quyết liệt chống đối và phá bỏ đặc quyền của các quý tộc cũ và đã hình thành thế đối lập giữa 2 đảng rất rõ ràng.

Các mô hình độc quyền đã hình thành ở giai đoạn này khi các hiệp hội được lập ra để kiểm soát lượng tầu chạy trên các tuyến và các ông cũ sẽ sẵn sàng mua lại với giá gấp 2 lần giá trị 1 con tàu chỉ để duy trì quyền độc quyền để chỉ có 1 hãng chạy trên 1 tuyến đường thủy đó. Bị nghi ngờ đứng sau giật dây việc con tàu cũ Vanderbilt đã bán trước đó nhẩy vào chạy ở tuyến đang bị 1 hãng khác độc quyền, liên minh hãng tàu đã lại dùng 1 con tàu cũ khác là tàu Citizen để đến chạy tuyến mà Vanderbilt đang chạy với giá rẻ hơn rất nhiều để trả thù. Các vụ kiện tụng vì thao túng giá cũng diễn ra hàng ngày giữa những người luôn mong muốn độc quyền và độc quyền nhóm này. Valderbilt cũng trả thù mạnh mẽ bằng cách hạ giá sốc và tuyên bố chống lại sự độc quyền này. Rồi đột ngột sau đó ông chấm dứt kinh doanh và giá vé lại từ 50 xu/lượt quay về 3$/lượt. Ông ra đi với 100k USD tiền bồi thường để ông chấm dứt kinh doanh ở sông Hudson.

Vanderbilt sau đó đóng tàu Lexington với giá trị 75k USD với hình dáng kỳ lạ nhưng không phải để chờ khách như trước đây mà tập trung vào vận chuyển bông vải là ngành đang bùng nổ. NY nổi lên là trung tâm thương nghiệp còn Boston là trung tâm sản xuất nước Mỹ và nhu cầu vận chuyển hàng hóa bùng nổ giữa 2 khu vực này vào những năm 1830. Tuyến đường sắt ngắn dài 43 dặm nối Boston – Providence được xây dựng để kết nối thành tuyến đường sắt – tàu hơi nước- đường bộ để thông suốt di chuyển giữa 2 thành phố. Tầu Lexington bắt đầu chạy từ 1/6/1835 với thời gian rút ngắn từ 18h còn 12h cho lộ trình 210 dặm dọc eo biển Long Island. Tới tháng 8, anh bán luôn 2 tàu cũ Water Witch và Cinderella để đóng tàu Cleopatra mới để tập trung 2 tàu kiểu mới chạy tuyến Long Island này. Giá vé từ 10$ xuống 3$ và rồi 1$. Vẫn phong cách phá giá điển hình khi Vanderbilt gia nhập vào tuyến nào đó.

Ngành dệt sợi bùng nổ ở Anh đã kéo theo sự giầu có ở Mỹ khi số lượng ngân hàng bùng nổ, giá trị bất động sản ở Manhattan cũng nhẩy vọt từ 143 triệu USD lên 233 triệu USD, thị trường chứng khoán cũng bùng nổ mạnh mẽ, cung tiền cũng tăng mạnh từ 172 triệu USD lên 276 triệu USD. Vanderbilt cũng cấp các khoản cho vay cho những người có nhu cầu với lãi suất 6-7%/năm ở quanh NY.

Giai đoạn này sức khỏe của Vanderbilt suy giảm trần trọng và gần như chờ chết với việc chuẩn bị hậu sự cho mình vào năm 1837, đây cũng là năm nền kinh tế Mỹ rơi vào cuộc khủng hoảng trầm trọng do việc thay đổi chính sách quản lý tiền tệ sau giai đoạn bùng nổ đầu cơ khắp nơi của mấy năm trước đó. Rồi đột nhiên Vanderbilt lại vượt qua cái chết 1 cách thần kỳ, nhưng sau đó là hàng loạt các khoản nợ anh cho vay không thể trả được và các vụ kiện siết tài sản nổ ra khắp nơi. Các hãng môi giới ở Phố Wall thông báo vỡ nợ, sụp đổ liên tục. Đây là thời điểm Vanderbilt ra tay thu gom tài sản khi mọi thứ đang bị bán tháo rất mạnh và tình hình tài chính của Vanderbilt lại rất tốt khi đó. Danh xưng Phó đề đốc của Vanderbilt xuất hiện lần đầu khi đó. Ông sẵn sàng cạnh tranh, phá giá, triệt hạ đối thủ để nhận tiền ròi rút lui, rồi khi khó khăn kéo đến sẽ quay lại để lấy lại tài sản của họ.

5. Toàn quyền kiểm soát

Khi sức khỏe dần phục hồi, Vanderbilt tiếp tục mở rộng đội tầu và sẵn sàng lúc thì cạnh tranh triệt hạ, lúc thì hợp tác bí mật với các đối thủ đẻ loại bỏ các kẻ cạnh tranh khác. Vị thế là 1 doanh nhân sắc sảo của Vanderbilt đã được người Mỹ công nhận vào cuối những năm 1830s này. Năm 1840 ông cho xây dinh thự mới và chuyển về đảo Staten sinh sống.

Con trai William của Vanderbilt thì lại thiếu sự khắc khổ lao động từ bé như anh em Vanderbilt và Jacob. Cậu con trai này sau đó được ông bố đưa cho làm thư ký cảu Drew, 1 đối tác kinh doanh trong nhóm độc quyền kín với Vanderbilt và bị coi là 1 tay cờ bạc, đầu cơ điển hình trên phố Wall. Các công ty lúc đó chủ yếu bán các trái phiếu của các bang vì đang trong quá trình xây dựng hạ tầng các bang. Họ bán lẻ trái phiếu tới mọi người dân có thể để thu các khoản hoa hồng. Trong những năm này, Vanderbilt cũng thay đổi thay vì quản trị đổi thành toàn quyền kiêm soát. Ông mua lại quyền kiểm soát Công ty Đường thu phí Richmond và quay trở lại cuộc chiến kiêm soát tuyến vận tải Long Island.

6. Người trọng danh dự

Sự nghiệp của Vanderbilt đến cũng thật tình cờ và không phải do ông có tầm nhìn vẽ ra được trước tương lai. Khởi đầu với tàu thủy hơi ước dưới quyền Gibbons, sau đó tới tuyến Long Island, rồi khi đường sắt bắt đầu bùng nổ thì bản thân Vanderbilt vẫn chưa biết tiếp theo sẽ làm gì tiếp. Trong các năm đầu 1840, ông đang dần dần từ kẻ phá bĩnh trở thành tay chơi chính trên các tuyến đường thủy tàu hơi nước khi các đối thủ lần lượt bị Vanderbilt đánh bại phải rút lui và bán lại tài sản cho ông.

Tới tháng 3/1843, ông bán các tàu Cleopatra, Worcester và New Haven cho công ty đường sắt nối từ Long Island tới Boston với giá 120k USD dưới dạng cổ phần công ty đường sắt Stonington và 120k USD trái phiếu công ty. Ông tham gia vào ban giám đốc công ty và ủy ban chuyên quản lý các tàu hơi nước. Công ty này đã thoát được nợ nần nhờ kế hoạch mua lại nợ từ các ngân hàng trước đó và đã trở lại kinh doanh có lãi.

Năm 1845, Vanderbilt thông qua đối tác Drew đã tiến hành các đợt mua gom và thuyết phục các nhà đầu tư khác ủng hộ việc ông kiểm soát công ty và sẽ có thể đem lại lợi nhuận nhảy vọt sau đó. Sau đó ông tái đắc cử ở ban giám đốc Stonington. Sau đó ông nhẩy sang công ty đường sắt Hartford & New Haven cũng với cách tương tự là bán cho 3 tàu hơi nước với giá 180k USD cổ phần với trị giá 100 USD/cổ phần để trở thành cổ đông lớn ở công ty này. Cuộc chiến kéo dài tới năm 1847 thì Vanderbilt giành được quyền kiểm soát và làm chủ tịch Stonington.

Tại Mỹ, nhưng năm này chủ đề bãi bỏ chế độ nô lệ là chủ đề chính tranh cãi trên chính trường Mỹ. Bên cạnh đó là việc tự do hóa thành lập ngân hàng khi bất cứ ai cũng có thể thành lập ngân hàng miễn có vốn. Giới tinh hoa Mỹ khi đó cũng chia làm 2, 1 là các tinh hoa quý tộc cũ gọi là tinh hoa xã hội, và 1 là nhóm tinh hoa thật sự giầu có và Vanderbilt đã thật sự tham gia vào nhóm tinh hoa giầu có. Cuộc chiến với Mexico nổ ra và Mỹ giành thắng lợi vang dội trong các năm này.

Về gia đình thì sự áp đặt mọi việc của Vanderbilt đã gây ảnh hưởng lớn tới cuộc sống gia đình và các con ông, nó tạo ra các đứa con nhút nhát và sợ sệt làm mọi việc để hài lòng ông bố. Vợ của ông sau thời gian dài liên tục sinh nở thì đã bị kích động thần kinh và phải vào nhà thương điên.

II. Phần II. Phó đề đốc (1848 – 1860)

7. Prometheus

Khoảng tháng 3-4/1848, trung úy Sherman đột nhiên mang thông tin về việc đã phát hiện ra vàng ở California và đã tạo ra cơn sốt đào vàng khủng khiếp nhất trong lịch sử nhân loại và tạo ra sự thay đổi toàn diện của nước Mỹ sau đó, đặc biệt là làm cho danh sưng Phó đề đốc của Vanderbilt trở thành biểu tượng, và tiền đề cho sự giầu có nhất nước Mỹ của ông sau này.

Sau thành công sử dụng thị trường chứng khoán để thâu tóm được Stonington, Vanderbilt cùng Draw bắt đầu tìm cách nhân bản mô hình thành công này sang các công ty khác tiềm năng. Họ thỏa thuê giao dịch nội gián các công ty mà họ có ảnh hưởng tới nó để thu lợi nhuận lớn. Cách thức họ kinh doanh, thao túng cổ phiếu là những thứ được yêu thích ngày nay, họ thật sự đã đi trước thời đại và những người khác rất xa.

Cơn cuồng loạn đào vào ùa tới vào mùa hè năm 1848 khi liên tục các báo cáo về việc tìm ra vàng ở California được công bố. Ai ai cũng bàn tán “Vàng! Vàng!”. Chủ đề mọi công chuyện, mọi người là vàng và chỉ vàng mà thôi. Lúc này, California vừa bị tách khỏi Mexico và nhập vào Mỹ, các cơ sở hạ tầng bắt đầu được xây dựng lên ở vùng đất mới này. Vùng đất này là vùng đất rất xa xôi và hẻo lánh đi lại rất khó khăn. Con đường dễ nhất để đi là đi bằng đườngbiển xuyên Đại Tây Dương.

Tại thời điểm đó, Vanderbilt vẫn bận rộn ở NY khi vừa tiếp quản công ty Phà Elizabethport với cổ tức 20%/năm, Rồi mua lại cổ phần của Mauran trong các doanh nghiệp mà Vanderbilt làm ăn chung với ông ta trước đây như tuyến Phà Đảo Steten với giá trị 80k USD. Vào ngày 5/12/1848, tổng thống Polk chính thức công bố tìm thấy vàng ở California bên cạnh khắp nơi đồn nhau tìm thấy vàng thật chứ không phải là vàng tưởng tượng như câu chuyện ảo mộng về thành phố vàng El Dorado. Từng nhóm khoảng hơn chục người liên tục được lập ra, mua nhu yếu phẩm và lên đường tới Cali để tìm vàng râm rộ khắp nước Mỹ. Trong vòng 12 tháng sau đó, đã có hơn 762 chuyến tàu rời Bắc Mỹ tới California, chỉ trong 4 tháng đã có hơn 20k người di cư tới đó để đao vàng.

Cuộc đại di dân là cơ hội tuyệt vời cho các hãng vận chuyển và Vanderbilt đã tận dụng nó 1 cách lạnh lùng. Ông mua thêm thuyền mới, đóng thêm tàu hơi nước và tập trung vận chuyển người và vật tư từ khi vực phía Đông sang phía Tây là thành phố Cali của Mỹ. Các tuyến tàu hơi nước là tuyến vận chuyển chính nhiều hơn rất nhiều các hàng dài xe ngựa trên đất liền. Lúc đó Pacific Mail Steamship của Aspinwall và U.S.Mail của Law đang là những hãng nhận được rất nhiều tiền trợ cấp liên bang cho các tuyến vận chuyển đường dài qua Đại Tây Dương.

Tại thời điểm này, Vanderbilt thực hiện kế hoạch táo bạo nhất trong cả sự nghiệp của mình khi nhẩy vào giành với các công ty đang chiếm lĩnh. Ông sử dụng mọi biện pháp để nắn dòng tiền hỗ trợ này sang 1 kênh do chính ông tạo ra: Kênh đòa băng qua nước cộng hòa Nicaragua. Thông qua 1 luật sư và bậc thầy diễn thuyết White, Vanderbilt đã bắt đầu móc nối với chính quyền để ủng hộ kế hoạch này của ông.

Công ty American Atlantich & Pacific được thành lập với vai trò nổi bật của Vanderbilt sau đó kỹ 1 HĐ độc quyền phát triển kênh đào ở Nicaragua vào 26/8/1849 với khoảng tiền 10k USD/năm và 20% lợi nhuận trả cho chính quyền Nicaragua. Vừa thoát khỏi cuộc chiến ở Nicaragua thì công ty mới lập này lại gặp vấn đề chính trị với Anh Quốc khi đế quốc Anh cấm Mỹ thi công kênh đào này. Đặc biệt sau khi đế quốc Tây Ban Nha sụp đổ thì Anh liên tục chiếm lĩnh các quốc gia trước đó là thuộc địa của TBN và áp đặt chế độ cai trị của Anh tại đây.

Tháng 9/1850, Vanderbilt hạ thủy tàu Prometheus là tàu hơi nước đi biển đầu tiên để khởi động tuyến đi vòng qua eo biển Nicaragua để đi từ khu bờ Đông tới Cali. Vanderbilt đã từ bỏ các vị trí ở các hãng đang có để chỉ tập trung vào dự án Nicaragua với Công ty Kênh đào Thái Bình Dương mà ông theo đuổi này.

8. Ngôi sao bờ Tây

Miền Nam nước Mỹ rút khỏi liên bang miền Nam và tranh cãi gay gắt việc có cho phép chế độ chiếm hữu nô lệ được phát triển ở các bang vừa chiếm được của Mexico hay không. Tiểu bang Cali cuối cùng được coi là 1 bang tự do. Dòng người vẫn lũ lượt kéo về đây trong cơn sốt đào vàng với các cơ hội kinh doanh rộng mở.

Tháng 12/1850, Vanderbilt trực tiếp tới Nicaragua để thúc đẩy dự án kênh đào tại đây trên tàu Promethus và con tàu đã hoạt động rất suất sắc. Người dân ở đây rất căm thù người Anh và chào đón người Mỹ rất nồng nhiệt. Chuyến đi này và đi về dài 8.896km chỉ mất 19 ngày và tiêu thụ 450 tấn than. Với sự tự tin này Vanderbilt đã đề xuất lấy dự án vận chuyển thư của bộ Hải quân với giá rẻ hơn hiện tại nhiều.

Việc mở rộng theo chiều dọc đã được Vanderbilt đẩy mạnh khi trước đã ông đã sở hữu đội tàu hơi nước, xưởng đóng tàu Simonson, thì nay ông mua đứt thêm công ty sản xuất động cơ tàu. Tháng 6/1851, Vanderbilt tiếp tục bổ sung thêm tàu chạy trên biển mới từ châu Âu chạy sang Cali và đi qua Nicaragua.

Các mâu thuẫn chính trị với 2 chính phủ ở 2 phía của Nicaragua đã nhiều lần đe dọa sự thành công của kênh đào nhưng cuối cùng nó cũng hoàn thành và đem lại chiến thắng vang dội cho Vanderbilt. Chính nhờ con kênh này việc di dân về phía Tây của nước Mỹ được thúc đẩy mạnh mẽ với chi phí di chuyển rẻ hơn rất nhiều so với trước đây. Các thành phố phía Tây đã thay đổi nhờ cuộc di dân đại quy mô này. Sau khi tuyến Nicaragua hoàn thành thì thời gian di chuyển sẽ còn khoảng 25 ngày ít hơn 1 tuần sau với tuyến Panama đã gây ra khủng hoảng cho nhóm lợi ích ở truyến Panama mà đức đầu là Law. Việc kinh doanh giữa Law và Vanderbilt trở thành cuộc cạnh tranh trả thù mãnh liệt giữa 2 cá nhân với nhau theo dạng triệt hạ tới cùng.

Việc huy động vốn từ London mà chủ yếu từ ngân hàng Barings thất bại, White đã phản bội và bán tháo cổ phiếu kênh đào làm cổ phiếu giảm từ 4k USD/cổ phần còn 750$/cổ phần. White chiến lấy quyền điều hành Accessory Transit (ATC) là công ty sở hữu kênh đào Nicaragua. Vanderbilt đã bắt đầu chiến dịch trả thù White bằng cách bán ra cổ phiếu và công khai chê bai công ty này vô giá trị nếu còn có White điều hành. Giá cỏ phiếu rơi không phanh về 24$/cổ phần. Khi giá cổ phần giảm nhanh, White cùng bạn bè của ông sợ thua lỗ cũng bán ra nhanh chóng và Vanderbilt đã tranh thủ mua lại tăng tỷ lệ để lấy lại quyền kiểm soát. ATC là cổ phiếu nóng nên trước đó đã thu hút rất nhiều nhà đầu cơ ngắn hạn và họ cũng bị bán theo rất mạnh lúc đó.

9. North Star

Vanderbilt là người sống rất tằn tiện và không nhiều ham muốn về cuộc sống xa hoa. Tới năm 1853 thì ông đột nhiên đóng 1 tàu hơi nước lớn nhất và xa hoa nhất là North Star nhưng lại để dùng cho mục đích cá nhân khác hẳn cách sống của ông lâu nay. Khi tàu xong ông tiến hành chuyến hải hành với kỳ nghỉ dài và sắp xếp để các công ty tự vận hành mà không có mặt ông. Những năm tuổi già Vanderbilt rất ám ảnh về cái chết và ông sở hữu tài sản khoảng 11 triệu USD với lợi tức 25%/năm ở giai đoạn những năm 1850 này đưa ông vào nhóm 7-8 người giầu nhất nước Mỹ.

Con tầu North Star thể hiện sự xa hoa, tráng lệ, kỹ thuật sản xuất vượt trội của người Mỹ so với các nước quân chủ châu Âu được coi là các đối thủ cạnh tranh chính lúc đó. Nó thể hiện sự vươn lên mạnh mẽ của nước Mỹ, sự ưu việt của chế độ Cộng hòa tại Mỹ so với các chế độ quân chủ tại châu Âu. Khi Vanderbilt đi du lịch dài kỳ, thì ở nhà White và Charles Morgan lên kế hoạch tăng sở hữu và giành quyền lực ở công ty sở hữu kênh đào Nicaragua là công ty Accessory mà Vanderbilt mới giành lại được quyền kiểm soát nhưng không trực tiếp điều hành. Các đồng minh thân cận của ông như Nelson Robinson, Daniel Drew thì không thật sự còn tinh thần chiến đâu nên tới tháng 7/1853, Vanderbilt lại bị hất cẳng khỏi Accessory mà lần này cổ đông chính là Morgan và vai trò vận động hành lang giữa 2 chính phủ của White. Trong chuyến đi châu Âu này, mối quan hệ của cha con nhà Vanderbilt đã tốt lên trông thấy dù trước đó Billy người con cả cả ông bị vứt 1 xó ở đảo Statan.

Ngày 23/9, tàu North Star quay trở lại NY và mọi báo chí đưa tin, mọi người đều đổ dồn xem Vanderbilt sẽ trả thù những kẻ phản bội ông ra sao khi cướp công ty ATC từ tay ông. Cuộc chiến pháp lý chống lại ATC bùng nổ với đủ các vụ kiện, công khai sổ sách, đàm phán, đưa ra nhau trọng tài….ngoài hoạt động kiện cáo, công kích qua truyền thông Vanderbilt bắt đầu thực hiện các giao dịch tài chính mạnh nhất từ trước tới nay. Có lẽ bị kích thích tâm lý trả thù dữ dội nên động lực lao động trở lại mạnh mẽ với ông.

Vanderbilt đã khởi đầu chiến dịch đầu cơ cổ phiếu hãng đường sắt Erie và giành thắng lợi lớn khi thu về 48k USD tiền lãi. Nhờ uy tín trong đầu cơ cổ phiếu, Vanderbilt đã tổ chức 1 đội quân lớn ở phố Wall để bán khống cổ phiếu ATC, bên cạnh đó là các thông tin công kích, đả kích công ty liên tục được đưa ra để đánh tụt niềm tin vào ATC. Để chống lại, Morgan bắt đầu tăng mua vào cổ phiếu ATC để chống lại đòn tấn công của Vanderbilt.

Sau đó, Vanderbilt công bố thành lập tuyến tàu thủy hơi nước mới tới San Francisco nhằm cạnh tranh với tuyến của ATC với tiêu đề giúp giảm giá cho người đi và phá hủy lợi nhuận của ATC đang có. Ông hoán cải tàu North Star thành tàu chở khách đi biển và mở tuyến đường thủy mới này và chạy ngay lập tức. Ông cũng quay lại vận động hành lang để giành được hợp đồng thư tín từ NY tới Cali mà chưa thực hiện được trước đây.

Sau khi Independent Line của Vanderbilt hoạt động, lợi nhuận của ATC giảm 1/3 vào năm 1854 đã bắt đầu gây áp lực lên công ty và giá cổ phiếu ATC. Là bậc thầy trên phố Wall, nhưng Vanderbilt cũng gặp vô vàn vụ lừa đảo ở đây. Đặc biệt nhất là vụ ngày Rober Schuyler, 1 quý tộc lâu đời ở NY sở hữu nhiều công ty tàu hỏa đã tự in thêm cổ phiếu để làm tài sản thế chấp lừa đảo. Trong cuộc chiến giá cả của Vanderbilt mở ra đã làm cả 3 công ty hàng đầu về vận chuyển trên biển đều điêu đứng không chỉ ATC mà cả U.S.Mail lấn Pacific Mail đều thua lỗ nặng nề. Cuối cùng 3 công ty này đã phải cung nhau mua lại đội tàu của Vanderbilt với giá 800k USD.

10. Ariel

Các tuyến đường sắt ra đời là công ty tư nhân nhưng lại phục vụ mục đích công. Tuyến Erie ra đời từ năm 1832 và hạt động dưới sự quản lý của bang NY. Mãi tới năm 1851 tuyến đường mới hoàn thành và là tuyến đường dài nhất tới lúc đó. Kể từ khi đi vào hoạt động thì nó trở thành tuyến đường sắt cực kỳ sinh lời như năm 1853 nó thu về 4,3 triệu USD. Nhưng các nhà quản lý ở đây mà chủ yếu Robinson đã quá mải mê với trò chơi cổ phiếu và quên đi rằng công ty xây dựng dựa trên núi nợ khổng lồ. Năm 1854, khủng hoảng thanh khoản nổ ra và các khoản nợ đến hạn của công ty không thể thanh toán và không thể vay mượn để thanh toán được. Robinson bán hết cổ phiếu và rút khỏi công ty, các giám đốc của công ty cũng quay lưng bỏ rơi công ty với sự khó khăn.

Chỉ còn Drew với mớ lộn xộn của tuyến Erie, ông đã chạy đến nhờ cậy người bạn và là đối tác lâu năm của mình là Vanderbilt. Vanderbilt đã cấp vốn lại cho công ty này trả nợ và công ty Erie phải thế chấp bằng các tài sản của mình, sau đó ông kiếm được khoản hoa hồng 10% trên giá trị khoảng 400k USD mà ông bảo lãnh thanh toán cho Erie.

Năm 1854, sau khi đã rời tuyến Nicaragua, vẫn trong ngành vận tải và vẫn đam mê Vanderbilt đã quay lại tấn công vào tuyến xuyên Đại Tây Dương sang châu Âu. Ông đã thành lập và đóng các tàu lớn tương tự tàu North Star trước đây. Khi đó Anh và Pháp đang chiến tranh với Nga và đội tàu chở khách của các nước này bị trưng dụng cho chiến tranh tạo khoảng trống cho Vanderbilt gia nhập vào. Con tàu ông cho đóngmới được đặt tên là Ariel.

Lúc đó Collins là người đang hưởng lợi nhất từ trợ cấp liên bang khi sở hữu 4 tàu lớn trọng tải 2.800 tấn và có thể hoán cải sang làm tàu quân sự khi cần. Ước tính liên bang đã trợ cấp cho hãng này 858k USD/năm, và khoảng 33k USD/chuyến và tổng trợ cấp từ khi nó thành lập tới năm 1855 lên tới 7,87 triệu USD. Collins trở thành chuyên gia vận động hành lang số 1 nước Mỹ để nhận trợ cấp này. Tới tháng 2/1855, Vanderbilt tấn công Collins với đề xuất vận chuyển thư tín từ Mỹ tới Liverpool với chi phí 15k USD/chuyến bằng gần 50% so với mức Collins đang được trả. Lúc đó Quốc hội Mỹ đang chia rẽ sâu sắc và rất nhiều thành phần đã bắt đầu phản đối quyết liệt cách chính phủ và giới chức cũ đang trả tiền sai lầm cũng như chế độ chiếm hữu nô lệ ở liên bang miền Nam đang bùng nổ tranh cãi.

Dự luật tiếp tục ủng hộ việc trợ cấp với chi phí cao Collins được đưa ra lưỡng viện và rất nhiều người vẫn ủng hộ ông ta dù chi phí cao hơn của Vanderbilt nhiều. Các tờ báo thì đăng mạnh mẽ thông tin nói các đại biểu đã nhận hối lộ, bị lừa bịp trả tiền quá cao dù có phương án khác rẻ hơn nhiều. Mặc dù lưỡng viện thông qua, nhưng tổng thống Fraklin Pierce đã phủ quyết nó. Nhưng bất chấp, quốc hội vẫn trợ cấp cho Collins theo tu chính án của dự luật phân bổ ngân sách hải quân.

Ngày 21/5/1855, Vanderbilt bắt đầu chạy tuyến xuyên Đại Tây Dương với mức vé thấp hơn nhiều của Collins với 2 tàu là Ariel và North Star. Hàng loạt báo chí đưa tin đây là chuyến tàu tốc độ cao, hoạt động hiệu quả, và không trợ cấp để tấn công đối thủ Collins nhận trợ cấp của ông chạy trên cùng tuyến. Vanderbilt sẽ phải gồng lỗ với giá vé thấp hơn này để đánh bại được đối thủ.

Ưu tiên thứ 2 trong kinh doanh năm nay là công ty ATC. Vanderbilt vẫn còn cổ phần ở đây và nhiều nghi ngại về cách điều hành của Morgan tại đây làm dấy nên sự lo âu của các cổ đông. Khi kết quả kinh doanh khó khăn công bố vào tháng 11, Vanderbilt đã bí mật thu gom lại 25k cổ phần chiếm gần 1/3 cổ phần ATC (78k cổ phần) và chuẩn bị quay lại kiểm soát công ty.

11. Vanderbilt

Tháng 12/1855, Vanberbilt tiếp tục hạ thủy tàu hơi nước lớn nhất từng được đóng với trọng tải 5k tấn và bổ sung vào đội tàu xuyên Đại Tây Dương của mình với tổng mức đầu tư 900k USD. Ông đang toan tính chiếm lĩnh độc quyền 2 tuyến vận chuyển 1 là tới California và 1 là tới châu Âu. Dần dần ông tiếp tục mua thêm cổ phần ATC và nắm tới 40k/78k cổ phàn công ty vào cuối tháng 12/1855. Tới 21/12/1855, Morgan từ chức và Vanderbilt trở thành chủ tịch mới của ATC. Lúc đó ATC đang có các hoạt động đưa người tới Nicaragua cho tên thổ phỉ Waker mới đảo chính lật đổ chính phủ Nicaragua. Sau khi nhận chức, Vanderbilt đã cam kết ngăn chặn tình trạng này, phía Walker thì đang tìm cách để triệt hạ ATC và cuộc đấu giữa 2 người sớm bùng phát.

Vào 18/2/1856, tổng thống Rivas của Nicaragua ra quyết định thu hồi giấy phép của ATC và cấp cho công ty mới của Morgan, Randolph và Garrison là những lãnh đạo ATC cũ đã thông đồng với Walker.  Morgan tiến hành bán khống mạnh cổ phiếu ATC khi biết trước tin. Tới 13/3/1856, thông tin thu hồi giấy phép mới về tới phố Wall, cổ phiếu ATC sụt giảm 1/3 giá trị trong ngày và tạo ra cuộc khủng hoảng lớn nhất trong đời Vanderbilt. Tuyến Nicaragua tạm thời bị đóng cửa và tuyến Panama sẽ trợ cấp cho ATC 40k USD/tháng để hãng này không mang tàu chạy tuyến Panama để có thời gian cho Vanderbilt xử lý khủng hoảng.

Vanderbilt thấy chính phủ Mỹ làm ngơ với cảnh thổ phỉ là dân Mỹ chiếm 1 nước trung Mỹ khác. Vanderbilt vận động các nước láng giềng cần kiềm chế không phong trào thổ phỉ đảo chính sẽ diễn ra tại nước họ. Costa Rica sau đó tuyên chiến để lật độ Walker nhằm tránh lan rộng của bọn phổ phỉ. Các tàu của ATC ở nội địa Nicaragua bị bắt giữ, nhưng các tàu trên biễn đã an toàn không bị Walker bắt.

Chiến tranh, bạo loạn bùng nổ vào năm 1856 khi người Panama tấn công người Mỹ. Liên quân trung Mỹ thì tấn công Nicaragua, tại Mỹ thì các vụ bạo loạn do dự thảo Kansas về ngăn chặn chiếm hữu nô lệ bùng phát làm nhiều người thiệt mạng. Vanderbilt năm này phải bỏ ra 400k USD cá nhân đảm bảo chi phí cho ATC, vụ kiện cổ phiếu đường sắt New Haven chưa đi tới đâu,… năm của rắc rối bủa vây ông khắp nơi. Trên mặt trận Đại Tây Dương, Collins tiếp tục đưa tàu hơi nước mới lớn hơn vào thị trường vào tháng 4/1856. Vanderbilt đưa tàu mang tên ông và lớn hơn nữa gia nhập tuyến này vào tháng 7/1856.

Walker quân ít, lại bị tấn công nhiều mặt và lộ ra không muốn sáp nhập vùng này vào Mỹ nên đã bị chính phủ Mỹ từ bỏ. Vanderbilt dùng chiến lược phong tỏa không cho nguồn tiếp tế và lính đánh thuê vào được Nicaragua để cắt nguồn cung cho Walker. Sau đó thông qua Spencer Vanderbilt đã hợp tác với quan Costa Rica và lấy lại được toàn bộ tàu mà ATC bị Walker thu giữ trước đó.

12. Champion

Thất bại của Walker càng làm cho vai trò Vanderbilt nổi bật lên khi 1 ông trùm tàu hơi nước có thể đánh bại cả 1 quốc gia khác. Hãng tàu mà Morgan xây để chạy tuyến Nicaragua sụp đổ khi Walker bị bắt và đầu hàng. Morgan và Garrison gánh khoản lỗ 300k USD cho thương vụ này.

Tại Nicaragua, sau khi giải phóng các tàu hơi nước của ATC vẫn bị Costa Rica chiếm mà không trả lại cho ATC. White thì sau khi bị đánh bật khỏi ATC lại quay lại với dự án kênh đào Nicaragua đã chết từ lâu. Trên tuyến Đại Tây Dương sang châu Âu, tầu của Vanderbilt thể hiện sự vượt trội trong cạnh tranh và đã giảm giá mạnh làm tầu Collins lâm vào khủng hoảng trầm trọng.

Năm 1857, Vanderbilt bắt đầu trận chiến mới với tuyến đường sắt New York & Harlem. Tuyến đường này được thành lập từ năm 1831 với tư cách tuyến đầu tiên của thành phố NY. Sau vụ gian lận của Schuyler tuyến NY gặp vô vàn khó khăn từ năm 1854 trở đi. Vanderbilt đang trong cuộc chiến bắt công ty đường sắt này phải công nhận 1k cổ phiếu mà Schuyler đã lấy làm tài sản thế chấp vay tiền Vanderbilt nhưng công ty NY từ chối vì đó là cổ phiếu giả mạo. Ông tập hợp các ủy quyền và ủy nhiệm của các chủ sở hữu công ty và cngf con rể Clack và đối tác Drew gia nhập công ty để đòi lại tiền vì công ty này vi phạm nguyên tắc kinh doanh của Vanderbilt.

Trong thập niên 1950 này nước Mỹ xây tới 20k km đường sắt, sự mở rọng quá lớn tạo ra gánh nặng tài chính và cuộc khủng hoảng nổ ra vào năm 1857. Ông chủ của U.S. Mail và ngân hàng North River là Roberts cũng lâm vào cảnh phá sản khi nhà băng dừng hoạt động và tàu Central America chìm. Công ty bảo hiể nhân thọ và tín thái Ohio ở NY phá sản,… niềm tin vào các ông trùm thương nghiệp suy sụp hoàn toàn.

Vanderbilt cho công ty đường sắt vay 1 khoản tiền lớn trong ngắn hạn để thoát khỏi cảnh phá sản. Sau đó vài tháng công ty đã trả lại 100k USD cho 1k cổ phần mà Vanderbilt đã đòi nhiều năm qua. Trong suốt cuộc hoảng loạn 1857, Vanderbilt vẫn kinh doanh bình thường và các công ty vẫn thanh toán đúng hạn. Điều này thể hiện ông có khoản tiền dự trữ cực lớn và tài chính rất vững mạnh hơn hẳn nhữn người khác. Vanderbilt đứng ra đảm bảo cho công ty đường sắt Harlem vượt qua khủng hoảng năm 1857 rất ngoạn mục.

Các đối thủ khó chịu với ông như White cuối cũng cũng thất thủ vào tháng 4/1857, sau đó là Collins phá sản và phải bán các tàu hơi nước trên tuyến sang châu Âu. May mắn cho Vanderbilt là cuộc đổ bộ lần 2 vào Nicaragua của phiến quân Walker và 270 tên đã thất bại.

Trong những năm 1859, việc sắp xếp lại đội tàu và tuyến cũng hoàn thành khi Pacific Mail chạy tuyến Thái Bình Dương còn Allanich & Pacific Steamship của Vanderbilt sẽ chạy tuyến Đại Tây Dương và Vanderbilt còn được thêm 5k cổ phần ở Pacific cùng 250k USD tiền mặt. Năm 1860 khởi đầu với sự giầu sang và vị thế không ai sánh được của Vanderbilt trong giới kinh doanh.

III. Phân III. Nhà vua (1861 – 1877)

13. Chiến tranh

Ngày 2/11/1860, 1 nhóm thanh niên định cướp kho vũ khí và nổi loạn chống lại chế độ chiếm hữu nô lệ. Sau đó là sự hưng hăng của đám đông ủng hộ Abraham Lincoln với chiến dịch cương quyết xóa bỏ chế độ chiếm hữu nô lệ được đám đông ủng hộ nhiệt thành, đám đông ủng hộ tự do ở nước Mỹ. Tới 7/11/1860, Lincoln chính thức đắc cử tổng thống Mỹ tiếp theo. Vanderbilt thì ngày càng giầu có hơn và bắt đầu quan tâm tới đường sắt và các kết nối của đường sắt ở nội địa thay vì các tuyến xuyên đại dương như trước đây.

Ngay sau chiến thắng của Lincoln, vào tháng 12/1860 các bang miền Nam bắt đầu hội họp với nhau và tuyên bố ly khai khỏi liên bang miền Bắc. Khởi đầu là South Carolina, rồi tới Missisippi, Florida, Alabama, Georgia, Lousiana và Texas.

Ngày 4/3/1861, Lincoln chính thức nhận thức dù trước đó các cố gắng hàn gắn các bang đều bất thành. Ngày 15/4/1861, quân miền Nam nổ súng chiếm pháo đài Sumter. Sau đó Lincoln huy động 75k quân bắt đầu khai chiến. Các đợt tuyển quần ồ ạt ở nhiều nơi đặc biệt là NY. Thị trường chứng khoán chứng kiến đợt giảm vô cùng mạnh với nhiều cổ phiếu giảm -50%. Ngân sách liên bang miền Bắc khi đó chỉ có 63 triệu USD và các thương gia NY đã tập hợp lại với tinh thần ái quốc cao độ để hỗ trợ cuộc chiến. Bộ hải quân sau đó thuê tàu của Vanderbilt với mức phí 2.5% để vận tải các quân tư trang cho cuộc chiến. Sau đó ông bán hẳng 2 con tàu cho hải quân và thu về 900k USD mỗi tàu.

Ở tuổi 68, Vanderbilt được tổng thống Lincoln mời hỗ trợ và ông đã dùng tàu mang tên mình tham gia cuộc chiến để đánh chìm tàu Virginia đang là nỗi lo sợ của bộ chiến tranh của liên minh miền Nam. Đóng góp quan trọng nhất cho chiến tranh là Spaulding, chủ tịch tiểu ban hạ viện đã giúp huy động hàng tỷ usd vốn từ phố Wall cho cuộc chiến. Ông biến ra tiền từ chỗ hư vô và tạo tiền đề cho phố Wall sau này. Khi đó liên minh miền Bắc liên tục thất trận. Bộ trưởng ngân khố vay mượn khắp nơi để có tiền cho cuộc chiến làm cạn kiện tài chính liên bang.

Spaulding vốn gốc là chủ ngân hàng đã phát minh ra tiền pháp định là đồng bạc xanh USD hiện tại. Đồng tiền này không được quy đổi ra thành vàng và bắt buộc được chấp nhận thanh toán ở mọi nơi trong liên bang. Từ đó dòng tiền liên tục được tạo ra để hệ thống có thanh khoản thay vì tiền quy ra vàng trước đây bị các nhà đầu tư lo sợ đã rút thành vàng và tích trữ.

14. Khởi sinh đế chế

Vanderbilt đã thật sự trở thành ông trùm lớn nhất trong thế hệ của ông với tài sản khổng lồ. Năm 1863, ông chính thức tập trung cao độ vào ngành nghề thể hiện rõ vai trò của ông vào gây ảnh hưởng cao nhất lên thế kỷ 19 ở Mỹ là ngành đường sắt. Ông đi đầu trong việc xây dựng tập đoàn kinh doanh với quy mô lớn thật sự. Ông nhấn chìm hoàn toàn mục đích công cộng của các giấy phép đường sắt ban đầu được cấp và các công ty sẽ thuần túy phục vụ đem lại lợi nhuận cho các cổ đông. Ông cố gắng kết nối các tuyến đường sắt với nhau để tạo ra mạng lưới rộng lớn tới các nơi của nước Mỹ và kiểm soát mạch giao thông này.

Năm 1862, Vanderbilt tích cực mua cổ phiếu công ty sở hữu tuyến đường Harlem, tuyến này đang có vốn hóa rất kém, so với tuyến NY Central 24 triệu USD và tuyến Erie 20 triệu USD. Tới tháng 5/1863 Vanderbilt cũng đội ngũ đã giành thắng lợi trong đại hội cổ đông và ông thành chủ tịch mới của công ty Harlem và ông nhẩy vào lộ mặt để giải cứu tuyến đường sắt này khỏi khó khăn.

Vừa nhận nhiệm vụ, ông gặp ngay nhóm ủy viên thành phố muốn sử dụng quyền lực của mình để tạo ra tin xấu, bán khống cổ phiếu Harlem rồi sau đó mua lại thấp hơn. Tin đồn về việc thu hồi giấy phép của Harlem lộ ra và lệnh bán khống bắt đầu tăng vọt ở mức giá 83,25 USD/cổ phần. Tin đồn lan ra và cổ phiếu rơi về 72,5 USD/cổ phần. Vanderbilt đã mua sạch lượng cổ phiếu bán khống này và cũng đang chịu rủi ro rất lớn. Vanderbilt là chuyên gia về chứng khoán, đầu cơ từ sớm và những người kia đang đối đầu với chuyên gia hàng đầu.

Ngay sau đó, Vanderbilt qua các đại diện và hạn mức tín dụng của mình đã kéo tăng giá Harlem bất chấp lên 97$, rồi 101$ làm những người bán khống thua lỗ nặng nề. Sau đó họ phát hiện ra họ vay cổ phiếu của chính Vanderbilt với chi phí 2%/ngày và đang không thể mua lại để trả hàng. Hội đồng phải hủy bỏ quyết định thu hồi giấy phép của Harlem và họ cũng gần như phá sản sau cuộc tấn công này. Sau chiến dịch, Vanderbilt từ mức 10% cổ phần nắm giữ đã lên hơn 30%.

Năm 1863, thanh niên mới 27 tuổi Jay Gould cũng bắt đầu gia nhập ngành đường sắt với việ cmua 1 lượng lớn chứng khoán của Rutland & Washington. Chưa tới 5 năm sau, Gould trở thành đối thủ chính trong ngành đường sắt của Vanderbilt. 4 Công ty lớn nhất ngành khi đó là Baltimore & Ohio, Pennsylvania, Erie và New York Central. 2/4 công ty lớn nhất hoạt động ở NY.

Kinh doanh đường sắt khác với tầu thủy hay tàu hơn nước khi chi phí cố định là vô cùng lớn bất kể có khách hang không. Vanderbilt dùng chiến lược ngoại giao với NY Central để phối hợp kinh doanh với tuyến Harlem mà ông sở hữu. Rất may cho Vanderbilt là khi đó Jerome nhẩy vào thâu tóm NY Central và công ty cần đồng minh để chống lại và Vanderbilt xuất hiện đúng lúc. Năm nay con trai út của Vanderbilt đã thiệt mạng khi tham gia cuộc nội chiến.

Năm 1864, Harlem bắt đầu tấn công vào khu vực của Hudson River với việc mở rộng đường ray và kết nối các tuyến đường sắt với nhau. Ông cũng xin sẵn 1 đợt phát hành hơn 2 triệu USD cổ phần khi cần. Drew đối tác lâu năm của ông bắt đầu từ bỏ liên minh và bán khống cổ phiếu Harlem do đụng chạm tới quyền lợi tại tuyến Hudson River. Vanderbilt đáp trả theo cách truyền thống là mua vào thật nhiều cổ phiếu Harlem. Mặc dù gặp khó khăn khi thanh khoản cạn kiệt và thị trường chứng khoán rơi vào hoảng loạn bán tháo. Nhưng Vanderbilt vẫn tung ra hàng triệu USD mua vào Harlem và cổ phiếu phi vọt lên 285 $ và hạ gục hết các nhà bán khống.

Sau khi triệt hạ các đối thủ ở Harlem, ông giao cho con trai cả William quản lý công ty. Ông nhẩy sang mặt trận Hudson River khi thay thế ban giám đốc công ty này thành người thân tín của mình. Ông cũng bán các tàu hơi nước cuối cùng đi và từ bỏ lĩnh vực kinh doanh này.

15. Uy quyền trừng phạt

Năm 1864 là trận chiến căng thẳng bậc nhất khi ông quyết tâm chinh phục công ty sở hữu tuyến NY Central là tuyến cốt yếu đi vào các khu vực Manhattan. Hầu hết cuộc sống người dân ở nước Mỹ đều sử dụng các dịch vụ của ngành đường sắt. Các công ty đường sắt là các công ty có vốn hóa lớn nhất nước Mỹ với hơn 10 công ty có vốn hóa trên 10 triệu USD. Các ngành khác chỉ có khoảng 41 doanh nghiệp có vốn trên 200k USD. Tuyến đường sắt NY Central vẫn là mục tiêu cuối cùng của Vanderbilt khi cả 2 tuyến Harlem và Hudson River của ông chỉ là phụ cho nó. Ông dùng mọi biện pháp hòa bình thuyết phục để đưa NY Central vào trong đế chế của mình nhưng đều thất bại.

Mặc dù rất muốn NY Central nhưng quá trình này cần rất nhiều thời gian và công sức. Việc NY Central có chủ tịch mới là Keep và bãi bỏ khoản thay toán 100k$ cho Hudson River đã buộc Vanderbilt vào cuộc chiến cuối cùng trong đời nhằm thâu tóm NY Central. 2 công ty tuyên bố cắt đứt hợp đồng với NY Central và tạo ra tình trạng tê liệt trong giao tông ở NY ngay lập tức. Cuối cùng Central phải thỏa hiệp và ký 1 hợp đồng mới với 2 công ty của Vanderbilt để mọi việc được tiếp tục như trước đây. Điều này khẳng định sự thất bại nặng nề của chủ tịch NY Central, Henry Keep.

16. Giữa những bạn bè

Ngày 11/12/1867, Vanderbilt trở thành chủ tịch NY Central, đây là chiến thắng vĩ đại nhất từ trước tới nay và chỉ trong gần 5 năm gia nhập ngành ông đã kiểm soát được các tuyến đường tại NY. Sau đó báo chí tặng cho ông danh hiệu: Vua đường sắt. Ông khác với các chủ tịch công ty đường sắt khác như Draw vào để đầu cơ cổ phiếu, Keẹp vào bằng tiền đi vay rồi bán tống bán tháo khi gặp khó khăn, hay Thomson là 1 người làm thuê chuyên nghiệp. Ông dùng tiền túi để mua vào rất lớn cổ phần rồi giành lấy ghế tại đây và nắm giữ cổ phiếu lâu dài.

Việc Vanderbilt xâm chiếm Hudson River rồi NY Central đã ảnh hưởng nghiêm trọng tới lợi ích của Drew và sau vụ đụng độ thứ 2 tại đầu cơ cổ phiếu Harlem họ lại sắp đụng độ nhau tiếp tại cuộc chiến Erie.

Ngày 30/3/1867, các cổ đông tuyến Hudson River cho phép công ty phát hành thêm 6,96 triệu USD giá trị cổ phần trên mệnh giá để tăng vốn gấp 2 bằng cách chia cổ tức 1:1. Sau đó ông chia cổ tức bằng tiền mặt 8% trên vốn mới giúp xoa dịu các phản ứng rất gay gắt của cổ đông và phố Wall chưa quen với hình thức chia cổ phiếu khi đó. Họ thường chế nhạo đây là lừa đảo tài chính, đầu cơ, cổ phiếu no nước. Nhưng thực tế tiền này để mua thêm đất và kết nối các tuyến đường vốn độc lập và chưa liên kết hoàn toàn với thành 1 mạng lưới với nhau.

Tuyến NY Central dần kết nối bờ nam với tuyến Hồ Erie làm dấy lên lo ngại Vanderbilt ưu tiên cho NY Central và đẩy Michigan Central và thế khó. Vanderbilt là biểu tượng cho cả 2 mặt đối lập là tốt nhất và xấu nhất. Các cổ đông NY Central thì đều nhìn nhận Vanderbilt là 1 giám đốc hiệu quả về kinh tế, đầy năng lượng và nhìn xa trông rộng, ông hứa hẹn truyền sinh lực cho tuyến đường chính đang khuyết vai lãnh đạo.

Năm này Vanderbilt cùng chủ báo Greeley đứng ra bảo lãnh và đại diện hàn gắn 2 miền Nam – Bắc của nước Mý với việc phóng thích thủ lĩnh miền Nam là Davis. Ông này bị bắt ngay sau khi tướng Lee đầu hàng và bị tạm giam mà không xét xử suốt nhiều năm.

Khi mở rộng tuyến NY Central, Vanderbilt gặp trở lại ở Drew là kế toán trưởng tuyến Erie và ông ra quyết định cần loại bỏ ông này khỏi Erie. Khởi đầu là việc kiện Drew trong vụ thao túng giá Erie năm 1866 và năm 1868 khởi đầu chiến dịch Erie và là vụ đụng độ tốn kém nhất cuộc đời Vanderbilt. Khi đó, Jay Gould đang là 1 trong các giám đốc của Erie và thủ lĩnh đám người dự kiến lật đổ Drew đã gặp Vanderbilt để thỏa thuận hợp tác và xin ủy quyền 10k cổ phần Erie của Vanderbilt.

Drew tiếp tục thực hiện hoạt động bán khống của mình ở Erie với giá trị lên tới 9 triệu USD và đã chọc tức 1 số thành viên trong ban giám đốc và phần còn lại khi mọi người muốn tăng giá cổ phiếu lên. Họ kiện lên tòa và Drew bị cấm giao dịch chứng khoán, đóng băng vị trí trong ban giám đốc Erie. Nhưng phần lớn thời gian và công sức Vanderbilt tập trung vào quá trình siết chi phí và quản lý ở NY Central nơi ông mới tiếp quản.

Nhóm của Drew đã tập hợp nhau và giăng bẫy Vanderbilt khi phát hành các trái phiếu chuyển đổi và pha loãng cổ phiếu để chống lại cuộc chiến giá lên mà Vanderbilt sẽ tham gia vào. Họ in thật nhiều cổ phiếu mới lấy tiền, sau đó rút sạch tiền khỏi hệ thống ngân hàng gây ra tình trạng thiếu hụt thanh khoản trầm trọng và buộc các ngân hàng phải tăng lãi suất huy động và cho vay lên gây lung lay thị trường chứng khoán. Đám của Drew phát hành cổ mà chưa có sự phê duyệt của cổ đông là các cổ phiếu khả nghi và chưa chắc đầy đủ pháp lý. Cuộc chiến Erie đột ngột kết thúc với nghi ngờ thỏa thuận giữa Vanderbilt và nhóm của Drew. Vanderbilt đã thất bại thê thảm trong cuộc chiến Erie khi thiệt hại được cho là lên tới 1 triệu USD. Mặc dù vậy, người ta vẫn ước tính tài sản ròng của Vanderbilt lúc này vào khoảng 50 triệu USD.

17. Hợp nhất

Ngày 18/4/1868, giữa cuộc chiến Erie, Vanderbilt đã hợp tác với 1 nam thanh niên trẻ John D. Rockefeller trong thương vụ vận chuyển dầu qua các tuyến đường sắt mà ông sở hữu. Mối quan hệ cộng sinh giữa đường sắt và dầu mỏ đâm chồi nẩy lộc và phát triển mạnh mẽ cho tới đầu thế kỷ 20 khi đường ống dẫn dầu dần thay thế đường sắt. Bên cạnh đó, là vai trò nổi bật của Andrew Carnegie khi vào năm 1865, Carnegie rời công ty đường sắt Pennsylvania và bắt đầu mở rộng hoạt động kinh doanh sắt thép, đúc đường ray cung cấp cho việc mở rộng các tuyến đường sắt rầm rộ khắp nước Mỹ. Họ trở thành 3 thế hệ giầu có nhất nước Mỹ sau này: Vanderbilt – Andrew Carnegie – John D. Rockefeller đại diện cho thế hệ vàng của nước Mỹ kéo dài tới những năm 1929.

Các kẻ thù cũ của Vanderbilt hầu hết đều được ông đối xử tốt và có thể thành bạn bè. Chỉ riêng 2 kẻ là Jay Gould và Jim Fisk là  bị coi là 2 kẻ đáng ghê gởm và cần tránh xa. Về hoạt động kinh doanh NY Central tốt lên rõ rệt và Vanderbilt đề xuất chia 80% cổ tức bằng cổ phần để bổ sung thêm 20 triệu USD vốn từ mức 25 triệu USD vốn gốc. Giá cổ phiếu tăng sốc từ 133$/cổ phần lên 165$/cổ phần. Cả 2 công ty lớn ông kiểm soát đều có đợt tăng vốn mạnh và bản thân ông, con trai William và cháu ông đều nằm các cổ phần lớn để chuẩn bị việc hợp nhất các công ty này lại thành 1 đế chế hoàn chỉnh.

Nhưng mọi thứ không quá thuận lợi khi Jay Gould sau khi kiểm soát Erie đã quyét tâm mở rộng tuyến đường này với kết nối các tuyến khác, thâu tóm cổ phần và thực hiện các cuộc chiến ủy nhiệm ở các tuyến đường khác nhằm khống chế kiểm soát. Đối tượng hợp tác là hãng môi giới Lockwood & Co. Tới tháng 9, Vanderbilt phản công với việc bán khống mạnh cổ phiếu Lake Shore và làm Lockwood & Co phá sản do đã vay mượn quá lớn để mua cổ phiếu này trong thương vụ thâu tóm của Jay Gould. Nhưng tình cờ giai đoạn này Jay Gould cũng đầu cơ mạnh mẽ vàng giá xuống và đã bỏ rất nhiều tiền hợp tác với phu nhân tổng thống Grant và nhiều quan chức để đánh sập hệ thống vàng. Tiền mặt thiếu và vụ tấn công giá xuống kết họp lại tạo ra cú sụp đổ lớn nhất trong lịch sử tài chính Mỹ cho tới lúc đó, tạo ra ngày thứ 6 đen tối vào năm 1867.

Trong cuộc khủng hoảng, Vanderbilt tiến hành vụ sáp nhập lịch sử giữa 2 hãng đường sắt là NY Central và Hudson River. Ý thức về rủi ro khi giá cổ phiếu sụp đổ, Vanderbilt đã nhẩy vào mua đỡ giá cổ phiếu của mình giúp nó lên lại mức 185$/cổ phần sau khi sụt mạnh từ mức trên 200$ còn 175$. Vào 27/1/1870, Vanderbilt đã tổ chức thành công đại hội cổ đông và họp nhất NY Central với Hudson River thành NY Central mới với vốn hóa 44 triệu USD lớn nhất lịch sử nước Mỹ cho tới lúc đó. Các tuyến đường sắt hợp nhất dài 740 dặm trục chính và 300 dặm nhánh, vận chuyển hơn 7 triệu khách và hơn 4,1 triệu tấn hàng hóa mỗi năm. Doanh nghiệp lớn thứ 2 ở Mỹ có lẽ chỉ bằng 1/10 công ty mới hợp nhất này.

18. Vương triều

Với vai trò lãnh tụ đường sắt, Vanderbilt đã thể hiện được sự hợp tình hợp lý trong các mối quan hệ với chính quyền, người dân NY, các đối thủ – đối tác, và với cả các nhân viên trong các công ty của ông. Tuy nhiên, năm 1872 này nổi nên vụ 4 công ty dự kiến hợp tác nhau thao túng giá đường sắt gồm tuyến Central, Pennsylvania, Erie và Standard Oil. Vụ này thể hiện tai tiếng rất lớn với cả 4 công ty này và gây phẫn nộ trong công chúng. Nhóm này dự kiến lập 1 xanh-đi-ca là SIC để vận chuyển dầu với giá rẻ hơn cho Standard Oil từ đó tạo ra lợi thế rất lớn về chi phí cho tổ hợp này. Nhưng tổ hợp này nhanh chóng sụp đổ do sự phẫn nộ của công chúng trong việc thao túng giá lộ liễu này.

Những năm cuối đời của Vanderbilt chứng kiến lần lượt các đối thủ và bạn bè, người thân qua đời. Những cộng sự, nhân viên, và con cháu của ông giờ đây đã rất tự tin thực hiện các thương vụ của riêng mình và phần nhiều trong số đó thể hiện sự tự tin thái quá và sau đó gặp các đả kích nặng nề trong kinh doanh. Di sản của ông ngày càng đồ sộ và tâm trí về việc kế thừa ngày càng ám ảnh trong ông làm sao để duy trì đế chế của ông khi ông qua đời.

Năm 1873, Vanderbilt tài trợ 500k USD xây dựng trường đại học tại Dixie mà sau này đổi tên thành đại học Vanderbilt nổi tiếng tại Mỹ. Khi Clack con rể của Vanderbilt qua đời vì trụy tim sau đợt đầu cơ giá lên thất bại với cổ phiếu Western Union, Vanderbilt mới kiểm tra chi tiêt sổ sách Lake Shore và chứng kiến tình trạng vay nợ quá mức của công ty này và bên bờ thảm họa.

Tháng 9/1873, khủng hoảng thanh khoản lại nổ ra ở phố Wall và các công ty có liên quan của Vanderbilt liên tục giảm giá mạnh và trên đà sụp đổ với mức giảm từ 30-40% chỉ trong vài ngày. Lỗi lầm này chủ yếu tời từ ¾ phó tưởng của ông đã quá tham lam tham gia các đợt đầu cơ quá mức và còn đưa cả 1 số công ty trong hệ thống vào trò chơi đầu cơ cổ phiếu trên phố Wall và dần mất khả năng thanh toán. Đợt khủng hoảng này kéo dài tới 65 tháng và là 1 trong những cuộc khủng hoảng kéo dài nhất lịch sử kinh tế Mỹ. Tới năm 1876, hơn 50% công ty đường sắt đã phá sản, thất nghiệp, triểu tình tràn lan khắp nơi trên khắp nước Mỹ. Banker phá sản với khoản nợ 750K USD và mất ngôn nhà trên Đại lộ 5 và phải từ chức phó chủ tịch ngân hàng New York. Vanderbilt đã phải gánh nợ cho rất nhiều người nếu không sẽ kéo theo nhiều công ty của ông gặp khó khăn theo.

Tới tháng 4/1874, Vanderbilt đã thanh toán xong nợ lần cho đường sắt Lake Shore và nó thoát nạn hoàn toàn. Nếu công ty này sụp đổ có thể kéo theo phản ứng dây chuyền lên cả đế chế của Vanderbilt dù bề mặt họ là 2 công ty độc lập nhưng ai cũng biết nó đều có liên quan tới Vanderbilt. Trải qua khủng hoảng, tài sản của Vanderbilt tiếp tục củng cố và khẳng định là người giầu nhất nước Mỹ vào những năm cuối đời với tài sản ròng ước tính lên tới 100 triệu USD vào những năm 1876.

Trong di chúc để lại, ông để lại cho các con và vợ thứ 2 của mình mỗi người khoảng 300k-500k USD, đây thật sự là 1 khoản tiền khổng lồ với 1 người bình thường lúc đó có mức lương hàng năm chỉ 400-600USD/năm, nhưng có vẻ nó không là gì so với phần lớn tài sản ông để cho người con William được chọn là người kế nghiệp mình. Ông qua đời vào ngày 4/1/1877.

Lời kết

Sau khi ông qua đời, các phiên tòa tranh luận về quyền thừa kế nổ ra khi những thành viên khách trong gia đình không công nhận việc William được thừa kế phần lớn tài sản trong khi họ chỉ được 1 phần nhỏ. Cuộc chiến di chúc này diễn ra trong vòng 2 năm và chủ yếu xoay quanh việc ông có đủ tỉnh táo khi viết di chúc hay không.

Các thế hệ tiếp theo của Vanderbilt dù được chuẩn bị tốt từ sớm nhưng không có sự kiên trì, tỉnh táo, chiến đấu đến cùng như ông. William đã bán tháo cổ phần công ty đường sắt vào tổ hợp mà J.P. Morgan thành lập để tránh né các điều khoản đánh vào các xanh-đi-ca của cơ quan nhà nước. Và khi Conrnelius II qua đời vào năm 1899 thì về cơ bản vương triều Vanderbilt đã kết thúc ở Central. Và hoàn toàn biến mất khi nó sáp nhập vào đường sắt Pennsylvania và được chính quyền tiếp quản không lâu sau đó.

Gia sản được xây dựng trên cơ sở ngành công nghiệp lớn đầu tiên của nước Mỹ, nhưng cũng là ngành công nghiệp đầu tiên chín muồi và tàn lụi, trong khi các thế hệ con cháu của Phó đề đốc tiêu xài và hưởng thụ. Đời con đời cháu vẫn nối dõi, nhưng gia tộc Vanderbilt đã trôi ra khỏi dòng chủ lưu của lịch sử.