America Against America (Mỹ chống lại Mỹ)

America Against America (Mỹ chống lại Mỹ)

Giới thiệu

America Against America là một tác phẩm nghiên cứu xã hội – chính trị quan trọng của tác giả Wang Huning (Vương Hỗ Ninh), xuất bản năm 1991. Cuốn sách được viết dựa trên trải nghiệm thực tế của tác giả trong chuyến thăm và nghiên cứu tại Hoa Kỳ kéo dài sáu tháng từ cuối năm 1988. Trong thời gian này, Wang Huning đã đi qua hơn 30 thành phố, thăm khoảng 20 trường đại học và làm việc với nhiều cơ quan chính phủ lẫn tư nhân của Mỹ. Mục đích của ông là quan sát một cách khách quan và toàn diện xã hội Hoa Kỳ – quốc gia tư bản phát triển hàng đầu – từ kinh tế, chính trị, văn hóa đến đời sống thường. Thay vì chỉ dựa trên lý thuyết trừu tượng, tác giả đã ghi chép lại những câu chuyện, số liệu và hiện tượng cụ thể quan sát được, rồi từ đó phân tích nhằm trả lời câu hỏi cốt lõi: “Tại sao nước Mỹ lại hình thành như ngày nay?”.

Ngay từ lời tựa, tác giả khẳng định cách tiếp cận của mình là xem xét nước Mỹ như một “hiện tượng Mỹ” – một tổng hòa lịch sử, văn hóa, con người và thiết. Ông cố gắng vận dụng phương pháp phân tích xã hội-chính trị dựa trên bối cảnh lịch sử, xã hội và văn hóa đan xen. Mục tiêu không chỉ để mô tả “bức tranh muôn màu” của nước Mỹ, mà quan trọng hơn là mổ xẻ cách thức quản lý chính trị – xã hội của quốc gia. Wang Huning cho rằng sự phát triển hay biến động của một xã hội không thể tách rời kiểu quản lý chính trị của nó; muốn hiểu nước Mỹ thì phải hiểu hệ thống chính trị và quản trị xã hội ở đó. Tác giả cũng thẳng thắn thừa nhận hạn chế của cuốn sách: do thời gian và khả năng có hạn, ông chỉ có thể nêu lên một số khía cạnh tiêu biểu chứ chưa bao quát hết được toàn bộ xã hội Hoa Kỳ rộng. Dù vậy, những phát hiện và phân tích trong sách cũng đưa ra nhiều bài học giá trị. Đặc biệt, Wang Huning ngầm gửi gắm thông điệp cảnh tỉnh Trung Quốc: cần nhìn nhận khách quan cả ưu điểm lẫn vấn đề của nước Mỹ để rút ra kinh nghiệm cho công cuộc phát triển đất nước, tránh rơi vào những vết xe đổ mà xã hội Mỹ đang và sẽ phải đối.

Nội dung sách gồm 11 chương, lần lượt đi sâu vào các phương diện khác nhau của xã hội Mỹ. Dưới đây là bản tóm tắt chi tiết từng chương theo đúng trình tự, kèm theo những luận điểm chính của tác giả về xã hội, kinh tế, chính trị, văn hóa Hoa Kỳ, các quan sát thực tế trong chuyến đi, cũng như những cảnh báo hàm ẩn cho Trung Quốc rút ra từ hiện trạng nước Mỹ.

1. Chương 1: Sự phát triển không đồng đều của nước Mỹ

Chương mở đầu phác họa bức tranh kinh tế – xã hội với mức độ phát triển rất không đồng đều trên khắp nước Mỹ. Wang Huning nhận thấy bên cạnh vẻ ngoài hào nhoáng của một siêu cường kinh tế, Hoa Kỳ tồn tại nhiều mảng màu tương phản: có vùng rất thịnh vượng, năng động nhưng cũng có nơi trì trệ, suy thoái rõ rệt. Ông bắt đầu chương này bằng câu hỏi về “nghi ngờ đối với ngành sản xuất của Mỹ”. Tại San Francisco – điểm dừng chân đầu tiên, tác giả chứng kiến cảnh tượng sân bay tấp nập khách quốc tế đến từ Nhật Bản, châu Âu… cùng dòng hàng hóa ngoại nhập tràn ngập thị trường. Sự xâm nhập ồ ạt của sản phẩm nước ngoài (đặc biệt là ô tô và hàng điện tử Nhật Bản) khiến tác giả đặt vấn đề: phải chăng nền sản xuất công nghiệp Mỹ đang suy yếu? Thật vậy, những năm 1980 chứng kiến nhiều nhà máy Mỹ phải đóng cửa do không cạnh tranh nổi, tỷ lệ thất nghiệp tăng cao ở các vùng công nghiệp “vành đai rỉ sét”. Điều này phản ánh sự mất cân đối trong phát triển kinh tế: khu vực dịch vụ và tài chính của Mỹ phồn vinh, trong khi ngành sản xuất chế tạo truyền thống bị thách thức nghiêm trọng.

Một biểu hiện khác của phát triển không đồng đều là sự phân cực giàu nghèo và phân tách không gian đô thị. Tác giả so sánh Manhattan tráng lệ – biểu tượng của sự giàu có tại New York – với khu Phố Tàu (Chinatown) ngay gần kề, nơi tập trung cộng đồng nhập cư châu Á với cuộc sống chật vật hơn. Sự đối lập giữa một Manhattan hào nhoáng đầy nhà chọc trời, trung tâm tài chính toàn cầu, với một Chinatown chen chúc nhập cư lao động cho thấy rõ khoảng cách giàu nghèo và văn hóa trong lòng một siêu đô. Không chỉ ở New York, Wang Huning còn đề cập đến những “vùng lân cận xa hoa và khu ổ chuột cận kề” tại các thành phố lớn: kế bên các khu trung tâm hiện đại, luôn tồn tại những khu dân cư nghèo nàn, tụ tập người thu nhập thấp, người da màu và nhập cư. Những vùng này không hẳn “xa xôi hẻo lánh” mà “cận kề hiện đại nhưng bị lãng quên” – tác giả tạm gọi là các “vùng sâu vùng xa” ngay trong lòng đô thị. Đây là nghịch lý của xã hội Mỹ: cực kỳ giàu có nhưng cũng chứa đựng túi nghèo dai dẳng, cho thấy tăng trưởng kinh tế không dàn trải đều mà tập trung vào một số nhóm và khu vực nhất định.

Wang Huning cũng nhận thấy đời sống tiêu dùng Mỹ mang tính thương mại hóa rất cao, góp phần che mờ khoảng cách phát triển. Ông mô tả xã hội Hoa Kỳ tràn ngập hàng hóa và tiện nghi – “bốn chữ C” mà người Mỹ sở hữu nhiều hơn bất kỳ đâu: Car (xe hơi), Credit Card (thẻ tín dụng), Cable TV (truyền hình cáp) và Convenience (sự tiện lợi). Xe hơi cá nhân và thẻ tín dụng phổ biến đến mức trở thành thước đo cuộc sống trung lưu; truyền hình thương mại tràn ngập quảng cáo thúc đẩy chủ nghĩa tiêu dùng; và người Mỹ đề cao sự tiện ích, nhanh chóng trong mọi dịch vụ. Tuy nhiên, đằng sau lối sống tiêu thụ dư dật ấy lại ẩn giấu những góc tối: nhiều người sống bằng tín dụng (nợ nần), một bộ phận dân cư ở “vùng trũng” không tiếp cận được các tiện nghi hiện đại, và chính sự no đủ vật chất cũng tạo nên tâm lý tự mãn, ít quan tâm đến những vùng kém phát triển hơn. Tóm lại, chương I cho thấy xã hội Mỹ không phải một khối đồng nhất thịnh vượng, mà là một bức tranh ghép từ nhiều mảnh rất chênh lệch – chênh lệch về phát triển kinh tế, về mức sống và cơ hội giữa các tầng lớp, vùng miền.

2. Chương 2: Biến động các giá trị và niềm tin ở Hoa Kỳ

Chương 2 đi sâu vào các giá trị tinh thần, hệ giá trị cốt lõi chi phối đời sống chính trị – xã hội Mỹ và sự biến đổi của chúng theo thời gian. Tác giả nhận định người Mỹ có những giá trị truyền thống từng tạo nên sức mạnh quốc gia, nhưng đến cuối thế kỷ 20 nhiều giá trị đang biến chuyển, thậm chí lung lay, gây nên mâu thuẫn ngay trong lòng xã hội Mỹ (ý tưởng “Mỹ chống lại Mỹ” phần nào xuất phát từ đây).

Một cặp giá trị được phân tích kỹ lưỡng là Tự do và Bình đẳng – hai nguyên tắc nền tảng trong Tuyên ngôn Độc lập và Hiến pháp Hoa Kỳ. Wang Huning đặt câu hỏi: “Giữa tự do và bình đẳng, người Mỹ coi trọng điều gì hơn?”. Qua quan sát, ông thấy tinh thần tự do cá nhân được đề cao tuyệt đối trong văn hóa Mỹ: người dân coi trọng quyền tự do lựa chọn, tự do thể hiện và tự do mưu cầu hạnh phúc cá nhân. Chính tinh thần này thúc đẩy sự năng động, sáng tạo, dám nghĩ dám làm – là động lực cho thành công kinh tế và tiến bộ khoa học kỹ thuật của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, mặt trái là chủ nghĩa cá nhân cực đoan có thể làm suy giảm tính cộng đồng và gia tăng bất bình đẳng. Bình đẳng (đặc biệt là bình đẳng kinh tế – xã hội) nhiều khi phải nhường bước cho tự do thị trường và tự do cá nhân. Chẳng hạn, cơ hội khởi nghiệp và làm giàu mở rộng cho tất cả, nhưng kết quả là chênh lệch giàu nghèo rất lớn. Tác giả kết luận xã hội Mỹ luôn lưỡng nan giữa hai giá trị lõi này: đề cao tự do thì khó đảm bảo bình đẳng, mà cưỡng cầu bình đẳng hơn (ví dụ qua chính sách phúc lợi, thuế cao) lại bị cho là hạn chế tự do. Cuộc tranh luận giữa hai bờ tư tưởng này kéo dài suốt chiều dài lịch sử Mỹ và vẫn chưa có hồi kết, khiến đời sống chính trị luôn căng thẳng giữa phe “cấp tiến” và “bảo thủ” tương ứng với hai đảng Dân chủ và Cộng hòa.

Ngoài ra, Wang Huning còn quan sát sự thay đổi trong chuẩn mực đạo đức và văn hóa sống của người Mỹ từ thập niên 1960 trở đi. Ông đề cập đến phong trào “giải phóng cá nhân”, tiêu biểu là “cách mạng tình dục” sau những năm 1960. Trước đó, xã hội Hoa Kỳ chịu ảnh hưởng sâu sắc của luân lý Thanh giáo và giá trị gia đình truyền thống: tình dục là điều cấm kỵ công khai, hôn nhân một vợ một chồng bền vững, ly hôn bị dè bỉu, các hành vi như đồng tính luyến ái không được chấp nhận. Tuy nhiên, từ thập niên 1960, cùng với dư thừa vật chất và tinh thần phản kháng của thế hệ trẻ, những quan niệm phóng khoáng mới tràn vào: tự do tình dục, phong trào hippie, bình đẳng giới tính, quyền của người đồng tính… Giờ đây (cuối những năm 1980), tác giả nhận thấy xã hội Mỹ đã cởi mở hơn bao giờ hết về tình dục. Các tạp chí khiêu dâm bày bán công khai, phim ảnh tràn ngập cảnh nhạy cảm, giáo dục giới tính được đưa vào nhà trường, thanh thiếu niên tiếp cận với kiến thức và cả trải nghiệm tình dục sớm hơn. Một ví dụ được nhắc tới: năm 1988, ứng viên tổng thống Gary Hart buộc phải rút khỏi cuộc đua sau khi báo chí phanh phui chuyện ngoại tình – cho thấy xã hội Mỹ đã không còn dung thứ chuyện “ông ăn chả bà ăn nem” trong đời sống công cộng, nhưng đồng thời cũng chứng minh tình dục đã trở thành chủ đề công khai, có thể đem ra luận bàn trên truyền thông đại chúng mà không còn quá cấm kỵ.

Tác giả đánh giá “giải phóng tình dục” vừa mang lại những thay đổi tích cực (giải tỏa nhiều ức chế, bình thường hóa nhu cầu tự nhiên, giảm bớt các xung đột do áp lực đạo đức), vừa tạo thêm gánh nặng mới cho quản lý xã. Thanh thiếu niên Mỹ lớn lên tự do hơn nhưng cũng dễ sa vào lối sống buông thả; tỷ lệ ly hôn, mẹ đơn thân tăng cao; các bệnh xã hội như mang thai tuổi vị thành niên, lây nhiễm HIV/AIDS trở thành vấn nạn vào thập niên 1980. Đây chính là ví dụ điển hình cho thấy mâu thuẫn nội tại: một mặt, người Mỹ muốn phá bỏ xiềng xích truyền thống để tiến bộ (chống lại quá khứ của chính mình); mặt khác, xã hội lại đối mặt hệ quả của sự đạp đổ những giá trị cũ đó (chống lại chính mình trong hiện tại).

Bên cạnh tình dục, Wang Huning còn phân tích niềm tin tôn giáo và hệ giá trị tinh thần nói chung. Ông ngạc nhiên nhận ra người Mỹ vừa coi thường truyền thống, quyền uy, nhưng đồng thời lại rất tôn kính pháp luật và Hiến pháp – văn bản lập quốc được xem như “Kinh thánh thế tục” của nước. Điều này nghe có vẻ mâu thuẫn: một dân tộc đề cao chủ nghĩa cá nhân sao lại phục tùng luật pháp? Lý giải của ông: người Mỹ coi pháp quyền và Hiến pháp là nền tảng bất biến đảm bảo tự do của họ, là “khuôn khổ thiêng liêng” để mọi cá nhân mặc sức theo đuổi cuộc sống riêng. Họ khinh thường những mệnh lệnh hay truyền thống áp đặt (ví dụ chống đối vua chúa, tước vị từ thuở lập quốc), nhưng tự nguyện tuân thủ luật lệ do chính mình đặt ra nhằm bảo vệ trật tự chung. Niềm tin tôn giáo cũng vậy: xã hội Mỹ có tính thế tục cao, không có hệ tư tưởng cứng nhắc, song phần lớn người dân vẫn giữ đức tin vào Chúa, xem đó là điểm tựa đạo đức cá nhân. Sự song hành giữa tự do phóng khoáng và niềm tin cốt lõi chính là nét đặc sắc của văn hóa Mỹ. Tuy nhiên, tác giả cảnh báo đến cuối thế kỷ 20, hệ giá trị truyền thống Mỹ đã suy yếu nhiều: thế hệ trẻ thờ ơ với lịch sử, thiếu hiểu biết về các giá trị lập quốc (kết quả các khảo sát cho thấy đa số học sinh không biết Học thuyết Monroe hay Tam quyền phân. Nếu “hệ giá trị sụp đổ”, ông đặt vấn đề, “liệu hệ thống xã hội có đứng vững được không?”. Đây là lời cảnh tỉnh về khủng hoảng tinh thần âm ỉ: xã hội Mỹ đang mất dần sự đồng thuận về những giá trị chung, khiến cho chính bản sắc và ổn định lâu dài của quốc gia bị đe dọa. Chương II kết luận rằng sự biến động của hệ giá trị – từ tôn giáo, đạo đức gia đình đến quan niệm tự do, bình đẳng – đang tạo ra một nước Mỹ mới mẻ hơn nhưng cũng đầy thách thức nội tại.

3. Chương 3: Tính cách dân tộc đa dạng và xã hội đa chủng tộc

Trong chương này, Wang Huning tập trung mô tả diện mạo dân tộc và văn hóa đa dạng của người Mỹ, cũng như hiệu quả xã hội đặc biệt mà sự đa dạng ấy tạo nên. Ông gọi người Mỹ là “một dân tộc quốc tế” – bởi Hoa Kỳ được hình thành từ làn sóng di dân khổng lồ khắp thế giới trong hơn 200 năm, biến quốc gia này thành hợp chủng quốc đa sắc tộc, đa văn hóa hàng đầu. Từ gốc gác Anh, Đức, Ireland ban đầu, dân số Mỹ đã bổ sung hàng triệu người gốc Phi, gốc Mỹ Latinh, gốc Á, v.v. tạo nên bức tranh sắc tộc phong phú bậc nhất thế giới. Tinh thần dân tộc Mỹ vì thế không dựa trên một huyết thống hay nền văn minh đơn nhất, mà là tổng hòa của nhiều nền văn hóa, thống nhất bởi lý tưởng chung về “Giấc mơ Mỹ”. Tác giả ghi nhận: người Mỹ rất tự hào về đất nước “hợp chủng” của mình, coi đó là nguồn sáng tạo, nhưng đồng thời sự khác biệt cũng gây nên không ít căng thẳng (như phân biệt chủng tộc, xung đột văn hóa) tồn tại dai dẳng.

Điều thú vị mà Wang Huning nhận thấy là nghịch lý trong tầm nhìn thế giới của người Mỹ. Mặc dù sống trong một quốc gia đa dạng và có ảnh hưởng toàn cầu, đa số người dân Mỹ lại có hiểu biết hạn chế về thế giới bên ngoài. Ông dẫn các nghiên cứu cho thấy “ý thức thế giới” của người Mỹ nói chung yếu hơn cả người ở những nước nhỏ, nghèo. Chẳng hạn, một bộ phận lớn thanh niên Mỹ không phân biệt được các nước trên bản đồ, thậm chí nhầm lẫn Đài Loan ở… châu Âu. Người dân thường tập trung vào công việc và đời sống cá nhân trong nước, ít quan tâm đến thời sự quốc tế trừ phi có liên quan trực tiếp. Tác giả mô tả tâm lý “ốc đảo”: nhiều người Mỹ bình thường “đặt chết tâm ở sân nhà mình”, không mấy thiết tha với chuyện bên ngoài biên giới. Ngược lại, ông so sánh, dân chúng ở các nước đang phát triển (như Trung Quốc) lại khao khát hiểu biết thế giới để vươn lên. Sự thờ ơ này của người Mỹ khiến các học giả trong nước lo ngại về “thế hệ ngu dốt” mới – một thế hệ chỉ rành văn hóa tiêu dùng đại chúng mà thiếu kiến thức lịch sử, địa lý, quốc tế, có thể ảnh hưởng xấu đến vị thế tương lai của Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, Wang Huning cũng ghi nhận những nỗ lực cải thiện: ông thấy nhiều trường trung học, đại học Mỹ đã bắt đầu chú trọng giáo dục quốc tế, mở các chương trình nghiên cứu khu vực (Trung Quốc học, Nhật Bản học, Nga học, v.v.), thúc đẩy trao đổi sinh viên, dạy ngoại ngữ… Xã hội dân sự Mỹ có vô số tổ chức thúc đẩy giao lưu toàn cầu, và chính phủ liên bang cũng tài trợ mạnh cho các hoạt động hợp tác quốc tế. Dù người dân thường không chủ động “hòa nhập thế giới”, các thể chế giáo dục và khoa học ở Mỹ đang từng bước “quốc tế hóa” thế hệ trẻ, giúp Hoa Kỳ duy trì ưu thế trong một thế giới ngày càng kết nối. Đây có thể xem là đặc tính linh hoạt của dân tộc Mỹ: tự thân dân chúng có thể chưa vươn tầm, nhưng xã hội Mỹ có cơ chế tự điều chỉnh thông qua trường học, viện nghiên cứu, think-tank… nhằm bù đắp điểm yếu đó.

Ông cũng đề cập một số phẩm chất tính cách chung của người Mỹ được hun đúc qua lịch sử đa dạng: tính thực dụng cao, ưa đổi mới và thách thức, và một tinh thần xông xáo “công” kích (aggressive) trong văn hóa. Tác giả nhận xét người Mỹ từ thuở lập quốc đã phải khai phá vùng đất mới, không bị ràng buộc bởi truyền thống cổ xưa, nên họ hình thành thói quen đề cao kinh nghiệm thực tế, cái gì có lợi thì làm. Chủ nghĩa thực dụng này giúp người Mỹ chinh phục thiên nhiên, phát triển kinh tế nhanh chóng. Cùng với đó, họ ưa chuộng sự độc đáo và khác biệt – văn hóa Mỹ khuyến khích mỗi cá nhân “hãy là chính mình”, sẵn sàng thách thức thẩm quyền, “đi ngược đám đông” để khẳng định ý tưởng riêng. Chính tinh thần thích chinh phục và khai phá đã đưa nước Mỹ dẫn đầu nhiều lĩnh vực khoa học công nghệ, nghệ thuật sáng tạo… nhưng mặt khác cũng làm người Mỹ ít kiêng dè, đôi khi hấp tấp và áp đặt giá trị của mình lên người khác. Tác giả so sánh thú vị: “Văn hóa Mỹ là văn hóa tấn công, còn văn hóa Trung Quốc là văn hóa phòng thủ” – ngụ ý người Mỹ luôn chủ động tiến lên, cải tạo xã hội theo ý chí mình; trong khi người phương Đông (như Trung Quốc) thận trọng giữ gìn truyền thống, đề cao ổn định hơn thay đổi. Sự đối lập này chính là bài học cho Trung Quốc: liệu có thể kết hợp hài hòa ưu điểm của cả hai – năng động cải cách như Mỹ nhưng vẫn duy trì bản sắc và sự cân bằng như văn hóa Á Đông?

Tựu trung, chương 3 cho thấy nước Mỹ là một xã hội đa dạng bậc nhất – cả về dân tộc, văn hóa lẫn tư duy. Sự đa dạng này là nguồn sức mạnh sáng tạo, giúp Mỹ bao dung nhiều ý tưởng và nhân tài khắp thế giới. Song, sự đa dạng cũng đem lại thách thức trong việc tạo ra đồng thuận xã hội và duy trì bản sắc chung. Người Mỹ có nhiều điểm đáng ngưỡng mộ (linh hoạt, thực dụng, dám nghĩ dám làm) nhưng cũng có những hạn chế (thiếu hiểu biết về bên ngoài, chủ nghĩa cá nhân thái quá). Đây đều là những bài học kinh nghiệm giá trị cho các quốc gia khác như Trung Quốc khi hội nhập quốc tế.

4. Chương 4: Cơ chế điều tiết xã hội đa tầng (Văn hóa luật lệ và quy tắc)

Chương 4 phân tích cách thức mà xã hội Mỹ vận hành thông qua hệ thống luật lệ và quy tắc chằng chịt ở nhiều cấp độ, từ chính thức đến không chính thức. Wang Huning gọi Hoa Kỳ là một “xã hội của những quy định”, nơi gần như mọi hoạt động của con người đều nằm trong khung luật pháp hoặc quy tắc nhất định. Tác giả khám phá nền tảng quản trị đó qua nhiều ví dụ sinh động, qua đó rút ra đặc trưng của “văn hóa pháp trị” ở Mỹ – vừa nghiêm ngặt, vừa linh hoạt đa tầng.

Trước hết, Hiến pháp Hoa Kỳ được đề cao như bộ luật tối cao và cũng là một biểu tượng văn hóa. Người Mỹ xem Hiến pháp không chỉ là văn bản pháp lý mà còn là kim chỉ nam tinh thần chung. Đối với họ, tuân thủ Hiến pháp gần như một niềm tin thiêng liêng, là điểm thống nhất tư tưởng duy nhất trong xã hội đa nguyên (có người từng trả lời một sinh viên Trung Quốc rằng thứ duy nhất thống nhất suy nghĩ người Mỹ chính là Hiến pháp). Từ Hiến pháp, hệ thống pháp luật liên bang và tiểu bang đồ sộ được xây dựng, rồi đến hàng ngàn quy định, quy tắc cụ thể ở các địa phương, tổ chức. Luật pháp Mỹ bao trùm mọi lĩnh vực, từ kinh doanh, thuế khóa, giáo dục, giao thông cho đến các hành vi đời thường. Wang Huning nhận xét mức độ chi tiết của luật lệ Mỹ khiến người ngoại quốc kinh ngạc: ví dụ như hệ thống thuế vụ vô cùng phức tạp (người dân phải kê khai đủ loại thu nhập, đóng hàng loạt thứ thuế: thuế liên bang, thuế bang, thuế địa phương, thuế tài sản, thuế bán hàng… mỗi thứ đều có luật riêng) hay luật giao thông bắt buộc thắt dây an toàn, giới hạn tốc độ và phạt nặng mọi vi phạm dù nhỏ. Trường học, nhà máy, công sở đều có những nội quy chặt chẽ, sinh viên vi phạm có thể bị đuổi học, công nhân lơ là an toàn có thể bị sa thải. Nhiều nơi công cộng đặt biển cấm rõ ràng (cấm đỗ xe, cấm hút thuốc…) và đa phần người Mỹ tự giác chấp hành.

Đặc biệt, tác giả lưu ý người Mỹ rất tôn trọng luật pháp trong đời sống hàng ngày. Dù có tiếng là cá tính mạnh và thích làm điều mình muốn, họ gần như tự nguyện tuân theo các quy tắc chung: chờ đèn xanh mới qua đường dù đường vắng, xếp hàng trật tự, bỏ tiền vào máy bán vé xe buýt dù không ai kiểm tra. Ông dẫn lời sử gia Henry Steele Commager: với người Mỹ, yêu cầu tuân thủ luật lệ đôi khi bị coi là thách thức lòng tự tôn cá nhân, nhưng ngược lại, họ kính trọng pháp luật như một trật tự không thể bị xâm phạm. Tinh thần “thượng tôn pháp luật” này bắt nguồn từ niềm tin rằng luật pháp và chính phủ hợp hiến là thứ duy trì xã hội tự do, nên nếu phá vỡ luật pháp thì xã hội sẽ hỗn loạn, đe dọa tự do của tất cả. Vì vậy, người Mỹ vừa có khuynh hướng vô lễ với truyền thống quyền uy, vừa “tôn thờ” luật pháp hiện hành – một nét độc đáo của văn hóa Mỹ.

Tuy nhiên, văn hóa luật lệ Mỹ không cứng nhắc mà rất đa tầng và linh hoạt. Wang Huning nhấn mạnh sự kết hợp giữa quy tắc chính thức và phi chính thức trong quản lý xã hội. Ví dụ, ngoài luật thành văn, còn có quy ước tập quán, tín điều tôn giáo, đạo đức xã hội cùng điều chỉnh hành vi. Ở nhiều cộng đồng nhỏ, dư luận xã hội và truyền thống địa phương có sức mạnh không kém luật pháp. Người dân Mỹ quen tuân theo nội quy của hội đoàn, câu lạc bộ, nhà thờ mà họ tham gia – đó là những quy tắc phi chính thức nhưng hiệu quả. “Bàn tay vô hình” của thị trường cũng được tác giả xem là một tầng điều tiết xã hội quan trọng: trong một xã hội di động cao, mỗi cá nhân, mỗi doanh nghiệp muốn tồn tại phải tuân theo chuẩn mực chung (ví dụ phải có chứng chỉ kỹ năng để được nhận việc, công ty phải đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng mới bán được hàng). Sự cạnh tranh và di động khiến tiêu chuẩn hóa con người trở thành nhu cầu – từ đó, xã hội tư nhân tự hình thành các cơ quan kiểm định, cấp chứng chỉ nghề nghiệp. Đây là những cơ chế tự điều tiết phi nhà nước giúp duy trì trật tự và chất lượng lao động trên phạm vi toàn quốc. Tác giả cho rằng sức sống của hệ thống Mỹ nằm ở chỗ: không phải mọi thứ đều do chính phủ áp đặt, mà các tổ chức xã hội, thị trường và cộng đồng cùng tham gia đặt ra quy tắc, tạo nên mạng lưới quản lý đa tầng bao trùm.

Dĩ nhiên, mặt trái của xã hội nhiều luật lệ là nguy cơ “quan liêu giấy tờ” và xung đột pháp lý triền miên. Wang Huning chỉ ra người Mỹ ít có tự do “tùy tiện” hơn ta tưởng, bởi họ bị ràng buộc bởi vô số quy định. Có ý kiến cho rằng “người Mỹ tự do nhất cũng chính là kém tự do nhất” – bởi phải tuân thủ quá nhiều luật (chẳng hạn, trốn thuế hay phạm luật giao thông đều bị phạt nặng). Số lượng luật sư và vụ kiện ở Mỹ nhiều chưa từng có, đôi khi gây lạm dụng kiện tụng (thói quen “gặp gì cũng kiện” làm hệ thống tư pháp quá tải). Dù vậy, tác giả vẫn đánh giá cao văn hóa tôn trọng pháp luật của Mỹ, coi đó là nền tảng ổn định xã hội và thúc đẩy phát triển. Đối với các nước khác, bài học rút ra là: quản trị xã hội hiệu quả cần kết hợp cả luật pháp chặt chẽ và cơ chế tự điều chỉnh trong dân chúng, xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật nhưng không biến thành chuyên chế quan liêu.

5. Chương 5: Các lực lượng chính trị đan xen trong xã hội Mỹ

Chương này luận bàn về những lực lượng chính trị đang hoạt động trong lòng xã hội Hoa Kỳ và mối quan hệ phức tạp giữa họ. Wang Huning vẽ nên bức tranh sinh động của nền chính trị Mỹ với sự tham gia của nhiều tác nhân: từ các đảng phái chính trị, nhóm lợi ích, tổ chức vận động hành lang, cho đến các phong trào xã hội và thậm chí các nhóm cực đoan. Tất cả tạo thành một mạng lưới chằng chịt – các lực lượng này vừa cạnh tranh vừa tương tác, ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình ra quyết định chính sách của Mỹ.

Trước hết, tác giả phân tích hệ thống lưỡng đảng (Đảng Dân chủ và Đảng Cộng hòa) – “Con lừa và Con voi thay nhau cầm quyền” (biểu tượng của Dân chủ là con lừa, Cộng hòa là con voi). Mặc dù Hiến pháp Mỹ không nhắc đến đảng phái, trên thực tế hai đảng lớn đã thống trị chính trường suốt hơn một thế kỷ. Wang Huning nhận định lưỡng đảng Mỹ vừa đối lập vừa giống nhau: họ cạnh tranh quyết liệt để giành quyền lực, nhưng về lâu dài lại có chung lợi ích duy trì hệ thống. Hai đảng thay phiên nắm chính quyền tạo ra tính ổn định thông qua luân phiên – mỗi đảng đại diện cho những nhóm xã hội khác nhau (Dân chủ thường gắn với lao động, dân nhập cư, thành thị; Cộng hòa gắn với doanh nghiệp, tầng lớp trung lưu, nông thôn), nhờ đó mọi tầng lớp đều có tiếng nói luân phiên. Tuy nhiên, tác giả cũng chỉ ra mặt hạn chế: chủ nghĩa đảng phái khiến chính sách dễ bị lũng đoạn bởi toan tính bầu cử. Các chính trị gia hai đảng đôi khi đặt lợi ích đảng mình lên trên lợi ích chung, dẫn tới bế tắc (như tình trạng chính phủ “đóng cửa” khi hai phe bất đồng ngân sách). Dù vậy, Wang Huning đánh giá hệ thống lưỡng đảng Mỹ vận hành khá linh hoạt: khi một đảng làm không tốt, cử tri sẽ dồn phiếu cho đảng kia lần tới, tạo động lực để cả hai điều chỉnh chính sách hướng về trung dung. Đây là cơ chế tự điều hòa trong cạnh tranh chính trị mà tác giả cho là đáng học hỏi.

Kế đến, nhóm lợi ích (interest groups) và nhà vận động hành lang (lobbyist) là một mảng quan trọng trong chương này. Mỹ được mệnh danh là “thiên đường của các nhóm lợi ích” – hàng ngàn hội nhóm đại diện cho các ngành nghề, tôn giáo, dân tộc, vấn đề xã hội khác nhau cùng hoạt động để ảnh hưởng chính sách theo hướng có lợi cho họ. Tác giả dẫn chứng: từ hiệp hội súng đạn, công đoàn lao động, tập đoàn kinh tế, nhóm môi trường, đến các tổ chức người cao tuổi, cựu chiến binh, cộng đồng thiểu số… tất cả đều có tiếng nói riêng. Họ thuê các lobbyist (nhà vận động hành lang) chuyên nghiệp – mà tác giả gọi nôm na là “những người biện thuyết nghiệp dư” – để vận động hành lang giới lập pháp và hành pháp. Qua tiếp xúc thực tế, Wang Huning nhận thấy sức mạnh của các nhóm lợi ích ở Washington rất lớn: họ gây quỹ, tác động bầu cử, và “bơm” thông tin quan điểm vào quá trình soạn thảo luật. Một số nhóm có tiềm lực tài chính mạnh thậm chí chi phối cả nghị trình chính sách quốc gia theo hướng có lợi cho mình (ví dụ nhóm vận động hành lang ủng hộ Israel, các tập đoàn dầu mỏ, hãng dược, v.v.). Điều này làm dấy lên câu hỏi: liệu dân chủ Mỹ có thật sự vì lợi ích của đa số người dân, hay bị bẻ lái bởi các nhóm thiểu số có tổ chức và có tiền? Tác giả thừa nhận mặt trái của chế độ đa nguyên: tiếng nói của người dân thường (không tổ chức) có thể bị át đi bởi “thiểu số có tiếng”. Dẫu vậy, ông cũng lưu ý rằng hệ thống Mỹ có cơ chế kiểm soát chéo phần nào: báo chí tự do phanh phui vụ việc lobby mờ ám, dư luận có thể phản ứng nếu nhóm lợi ích thao túng quá lộ liễu, và tối hậu, lá phiếu cử tri vẫn trừng phạt những chính trị gia bị coi là “con rối” của lợi ích đặc biệt.

Ngoài ra, chương V đề cập đến sự góp mặt của những phong trào xã hội và nhóm cấp tiến trong đời sống chính trị Mỹ. Wang Huning kể lại việc tình cờ gặp một quầy sách tuyên truyền của tổ chức cực tả ở trung tâm thành phố: dẫu ít người quan tâm, sự hiện diện của họ cho thấy tính đa nguyên – ngay cả tiếng nói rất khác biệt cũng có không gian thể hiện. Ông cũng nhắc đến các tổ chức dân quyền, phong trào phản chiến, đấu tranh cho quyền phụ nữ, người đồng tính, bảo vệ môi trường v.v. đã làm thay đổi nhiều chính sách qua các thập kỷ. Những nhóm này thường không có nhiều tiền như giới doanh nghiệp, nhưng họ có sức mạnh quần chúng và tinh thần hoạt động kiên trì. Áp lực từ xã hội dân sự đã buộc chính quyền Mỹ lắng nghe các yêu sách tiến bộ (ví dụ: phong trào dân quyền của người da đen dẫn đến Đạo luật Dân quyền 1964; phong trào môi trường góp phần ra đạo luật kiểm soát ô nhiễm…). Chính nhờ đó, xã hội Mỹ liên tục tự cải thiện và sửa sai bất công. Tác giả xem đây là ưu điểm lớn của hệ thống chính trị mở: tạo điều kiện cho nhiều luồng ý kiến đối trọng, tránh sự chuyên quyền độc đoán.

Tổng kết chương 5, Wang Huning mô tả chính trị Hoa Kỳ như một bức thảm đan xen các lực lượng: đảng phái – nhóm lợi ích – phong trào xã hội. Mối quan hệ giữa họ vừa hợp tác vừa đấu tranh, tạo nên cơ chế “tam quyền ngoài thực tế” bổ sung cho tam quyền phân lập trên lý thuyết. Sự đa dạng đó giúp chính sách phản ánh được nhiều khía cạnh nguyện vọng xã hội, nhưng đồng thời cũng có nguy cơ dẫn tới chia rẽ và khó đạt đồng thuận. Tác giả tinh tế nhận ra bài học cho Trung Quốc: một xã hội hiện đại không thể chỉ có một tiếng nói đơn nhất – cần dung nạp nhiều lợi ích và ý kiến khác nhau, song cũng phải cảnh giác để lợi ích nhóm không lấn át lợi ích chung.

6. Chương 6: Chiến dịch tranh cử không hoàn hảo (những mặt trái của bầu cử dân chủ)

Chương 6 tập trung soi chiếu quy trình bầu cử ở Mỹ, đặc biệt là bầu cử tổng thống, để tìm ra những yếu tố dân chủ và chưa dân chủ trong đó. Tác giả đã có dịp chứng kiến tận mắt chiến dịch tranh cử tổng thống năm 1988 (giữa George H. W. Bush của Đảng Cộng hòa và Michael Dukakis của Đảng Dân chủ), qua đó cảm nhận rõ không khí sôi động nhưng cũng nhận ra nhiều góc khuất “chưa hoàn thiện” của nền dân chủ bầu cử Mỹ.

Wang Huning mô tả quá trình chạy đua vào Nhà Trắng (The Fight for the White House) như một cuộc marathon chính trị kéo dài gần hai năm. Các ứng viên phải trải qua vòng bầu cử sơ bộ trong nội bộ đảng, rồi mới đến cuộc tổng tuyển cử toàn quốc vào tháng 11 năm bầu cử. Ông ghi nhận ưu điểm: cuộc đua dài hơi này cho phép cử tri khắp nơi tìm hiểu kỹ về ứng viên, buộc ứng viên phải tiếp xúc dân chúng, trình bày chương trình hành động, tham gia tranh luận công khai trên truyền hình. Những sự kiện như tranh luận trực tiếp trên TV đã trở thành truyền thống, góp phần nâng cao tính minh bạch – cử tri cả nước có thể đánh giá khả năng lãnh đạo và quan điểm của người muốn làm tổng thống. Tác giả nhận xét đó là những yếu tố dân chủ tiến bộ: thông tin mở rộng, cử tri có thời gian cân nhắc, các đối thủ có cơ hội ngang nhau về diễn đàn (ít nhất trên lý thuyết).

Tuy nhiên, ông cũng phơi bày nhiều mặt hạn chế và thiếu sót (chưa dân chủ) của bầu cử Mỹ. Trước hết, vai trò đồng tiền rất lớn: muốn chạy đua đường dài, ứng viên phải gây quỹ khổng lồ. Điều này khiến các nhóm tài phiệt và lợi ích có ảnh hưởng ngầm – họ tài trợ cho ứng viên và mong đợi chính sách có lợi về sau. Dù luật pháp có những quy định hạn chế tài trợ, thực tế tiền vẫn rót qua nhiều kênh, và người giàu có tiếng nói mạnh hơn người nghèo trong bầu cử. Kế đó, tác giả nhận thấy tính “đua tranh hình thức”: các chiến dịch tập trung nhiều vào quảng bá hình ảnh, khẩu hiệu ngắn gọn hơn là thảo luận chiều sâu chính sách. Ông nhận định trong cuộc vận động, cảm xúc và ấn tượng lấn át lý trí: cử tri thường bị thu hút bởi phong thái, tài hùng biện, hoặc đôi khi chỉ là một câu nói hớ hênh được báo chí làm rùm beng. Chẳng hạn, năm 1988, ứng viên Dukakis thất điểm nặng sau một câu trả lời thiếu cảm xúc về trường hợp vợ bị hại, còn Bush giành lợi thế nhờ chiến dịch quảng cáo khéo léo (như quảng cáo “Willie Horton” nổi tiếng công kích Dukakis). Điều này cho thấy cơ chế bầu cử dễ bị thao túng bởi truyền thông và kỹ thuật vận động – một dạng “dân chủ nông cạn” nơi những vấn đề phức tạp bị giản lược thành hình ảnh bề mặt.

Một điểm “chưa hoàn thiện” khác là tỷ lệ cử tri đi bầu thấp và sự thờ ơ của dân chúng. Wang Huning ngạc nhiên khi thấy mặc dù bầu cử là quyền quan trọng, rất nhiều người Mỹ không tham gia bỏ phiếu. Tỷ lệ cử tri đi bầu tổng thống thường chỉ khoảng hơn 50%. Tại sao lại như vậy? Tác giả lý giải: nhiều người mất niềm tin rằng lá phiếu của mình tạo ra khác biệt, hoặc họ không ưa cả hai ứng viên nên chọn cách đứng ngoài. Hơn nữa, hệ thống đại cử tri (Electoral College) đôi khi làm lệch ý chí phổ thông (ví dụ một ứng viên có thể thắng phiếu đại cử tri dù thua phiếu phổ thông toàn quốc, tuy hiếm nhưng đã xảy ra). Tinh thần công dân giảm sút này là một cảnh báo rằng dân chủ hình thức thôi chưa đủ, mà cần dân chủ thực chất – người dân phải được truyền cảm hứng và hiểu rõ ý nghĩa bầu cử thì họ mới tích cực tham gia.

Ngoài tổng thống, tác giả cũng quan sát bầu cử Quốc hội và cấp địa phương. Ông kể lại trải nghiệm dự một buổi vận động tranh cử nghị sĩ, nơi ứng viên miệt mài diễn thuyết nhưng cử tọa lại thờ ơ, người thì xem TV, người chơi bóng bàn, không khí khá lạnh nhạt. Chi tiết này minh họa sự mệt mỏi chính trị trong dân chúng: việc vận động lặp đi lặp lại khiến người dân ít hào hứng, coi đó như “show” của chính trị gia hơn là việc hệ trọng với cộng đồng. Điều này khiến tác giả suy nghĩ về chất lượng của nền dân chủ Mỹ: phải chăng thủ tục bầu cử đã thành lệ nhàm chán, còn thực quyền quyết định thì nằm ở nơi khác (ví dụ giới tinh hoa, tài phiệt)?

Dù đưa ra nhiều phê phán, Wang Huning không phủ nhận thành tựu của cơ chế bầu cử Mỹ: đó vẫn là cách thức hòa bình để thay đổi chính quyền, tạo tính chính danh cao cho người đắc cử, đồng thời buộc lãnh đạo phải lắng nghe dân ít nhiều. Ông kết luận bầu cử dân chủ kiểu Mỹ là một quá trình vừa tiến bộ vừa không hoàn hảo. Tiến bộ vì nó đề cao sự tham gia và giám sát của dân; không hoàn hảo vì còn chịu ảnh hưởng của tiền bạc, truyền thông thao túng và sự thờ ơ. Bài học rút ra là các quốc gia khác khi áp dụng bầu cử nên chuẩn bị nền tảng dân trí và cơ chế kiểm soát để giảm thiểu mặt trái, tăng cường tính minh bạch và bình đẳng thực sự trong cạnh tranh chính trị, tránh biến bầu cử thành hình thức.

7. Chương 5: “Kim tự tháp” chính trị Hoa Kỳ (quản trị từ trên xuống dưới)

Chương 7 mô tả cấu trúc quyền lực của hệ thống chính quyền Mỹ như một kim tự tháp nhiều tầng từ liên bang đến địa phương, đồng thời phân tích đặc điểm vận hành và sự phối hợp giữa các tầng nấc trong bộ máy hành chính – chính trị. Tác giả hình dung nhà nước Mỹ có đỉnh là chính quyền liên bang (Tổng thống, Quốc hội, Tòa án Tối cao), bên dưới là 50 chính quyền tiểu bang, thấp hơn nữa là hàng vạn chính quyền quận, thành phố, thị trấn. Tổ chức theo kiểu liên bang này tạo ra một kim tự tháp quyền lực đồ sộ nhưng độc đáo: không quá tập trung (vì có sự phân quyền cho bang và địa phương), song cũng không rời rạc (vì hiến pháp và kinh tế thống nhất gắn kết các tầng).

Wang Huning trước tiên mô tả hoạt động của đỉnh kim tự tháp – “Đồi Capitol” (Quốc hội) và Nhà Trắng. Trên bình diện liên bang, chính trị Mỹ vận hành tương đối suôn sẻ nhờ nguyên tắc phân quyền và kiểm soát lẫn nhau (checks and balances). Tổng thống có quyền điều hành và đề xuất, nhưng Quốc hội (lập pháp) quyết định ngân sách, thông qua luật, và Tòa án có thể bác bỏ luật vi hiến. Tác giả nhận xét: mâu thuẫn giữa Tổng thống và Quốc hội thường có nhưng hiếm khi dẫn đến khủng hoảng cực đoan, vì Hiến pháp đã lường trước và tạo cơ chế giải quyết (như quyền phủ quyết của Tổng thống và quyền phủ quyết phủ quyết của Quốc hội). Ông cũng để ý một đặc điểm: bộ máy liên bang Mỹ “cồng kềnh nhưng trơn tru” – tuy lớn (hàng triệu công chức) nhưng phân cấp rõ ràng, mỗi cơ quan thực hiện đúng chức năng, ít chồng chéo (do luật pháp quy định minh bạch). Điều này khiến các tầng hành chính có thể phối hợp mà không dẫm chân nhau.

Xuống một bậc, chính quyền tiểu bang có quyền tự chủ khá lớn, được ví như “50 tiểu quốc trong một quốc gia”Mỗi bang có thống đốc, nghị viện bang, tòa án bang, luật pháp riêng. Wang Huning lưu ý bang chính là nơi thử nghiệm chính sách và quản lý gần dân: nhiều chính sách công được hình thành từ cấp bang trước khi lan ra cả nước. Thêm nữa, hệ thống bang tạo cạnh tranh liên bang: các bang thi đua thu hút đầu tư, cải thiện dịch vụ công để phát triển kinh tế – điều này góp phần thúc đẩy sự năng động chung của toàn nước Mỹ. Tuy nhiên, cũng có mặt trái: khác biệt luật pháp và lợi ích giữa các bang đôi khi gây khó khăn điều phối toàn quốc. Tác giả nêu ví dụ về thuế và phúc lợi: có bang đánh thuế cao để cung cấp dịch vụ công tốt, nhưng người giàu có thể chuyển sang bang thuế thấp; hoặc bang này nghiêm cấm thứ gì đó nhưng bang khác lại cho phép (như cờ bạc, mang súng), dẫn đến “du lịch luật pháp”. Dẫu vậy, ông thấy đa số vấn đề đều có thể giải quyết thông qua tòa án liên bang hoặc thương lượng liên bang – bang, do tinh thần pháp quyền và tôn trọng hiến pháp chung.

Quan trọng hơn cả, tác giả dành nhiều trang nói về cấp cơ sở: chính quyền địa phương (quận, thành phố, thị trấn) – mà ông gọi là nền tảng thực sự của sự hiện đại hóa Mỹ. Trong chuyến đi, Wang Huning đã đến thăm một hạt (county) ở Iowa và một thành phố nhỏ để tận mắt chứng kiến dân chủ cơ sở. Ông rất ấn tượng với quy mô nhỏ gọn và hiệu quả của chính quyền đô thị Mỹ: hội đồng thành phố thường chỉ vài người, thị trưởng được bầu trực tiếp, các cuộc họp hội đồng công khai cho dân tham dự, ngân sách đô thị minh bạch. Mỗi thị trấn, thành phố như một cộng hòa nhỏ tự quyết định nhiều vấn đề: cảnh sát địa phương, trường học, dịch vụ công cộng, quy hoạch… Tác giả nhận xét sự thành công của nước Mỹ phần lớn do những đơn vị cơ sở này vận hành tốt – “hiện đại hóa xã hội Mỹ không dựa vào các siêu đô thị như New York, mà dựa vào hàng nghìn thị trấn nhỏ”. Quả thực, các cộng đồng nhỏ này là nơi trực tiếp thực thi dân chủ bầu cử (mọi chức vụ địa phương đều do dân bầu), qua đó đảm bảo chính quyền sát dân và có trách nhiệm (nếu quan chức làm kém, kỳ sau khó được bầu lại). Wang Huning đánh giá cao mô hình “tích lũy tiệm tiến” ở cấp địa phương: mỗi nhiệm kỳ, chính quyền thị trấn làm được một vài việc cụ thể cho dân, qua nhiều nhiệm kỳ sẽ tạo nên phát triển lớn. Chính sự bền bỉ từ gốc lên ngọn ấy giúp Hoa Kỳ hùng mạnh mà không quên nền tảng.

Dù vậy, ông cũng không bỏ qua vấn đề trong quản trị đa tầng: sự phối hợp đôi lúc rườm rà, đặc biệt khi đối phó các vấn đề liên bang (thiên tai, tội phạm liên bang) cần nhiều cấp cùng tham gia. Nhưng nhìn chung, ông mô tả kim tự tháp chính trị Mỹ vận hành ổn định, các tầng không xung đột lớn mà bổ trợ nhau. Trên cùng, chính quyền liên bang giữ vai trò định hướng, điều phối chung; ở giữa, tiểu bang là cầu nối và đơn vị thực thi pháp luật liên bang; dưới cùng, chính quyền địa phương trực tiếp phục vụ dân và phản hồi ngược lên. Sự thông suốt từ trên xuống dưới này khiến tác giả liên tưởng đến mô hình kim tự tháp vững chắc – nền rộng (dân chủ cơ sở) nâng đỡ đỉnh cao (trung ương).

Bài học mà Wang Huning gợi ý là: để một quốc gia phát triển bền vững, quản trị phải bắt rễ từ cấp cơ sở, tạo điều kiện cho địa phương chủ động, đồng thời duy trì kỷ cương thống nhất toàn quốc. Phân quyền hợp lý không làm yếu đi chính quyền trung ương mà trái lại, làm cho toàn hệ thống linh hoạt và mạnh mẽ hơn. Trung Quốc có thể tham khảo điểm này để vừa đảm bảo tập trung (ổn định chung) vừa phát huy sáng kiến địa phương.

8. Chương 8: “Quản trị mềm” – Các cơ chế điều phối phi chính trị

Trong chương 8, tác giả chuyển sang tìm hiểu những cách thức điều hành xã hội ngoài lĩnh vực chính trị chính thống, tức là những cơ chế “mềm” giúp duy trì trật tự và phát triển xã hội Mỹ mà không trực tiếp do chính phủ hay luật pháp bắt buộc. Ông nhận thấy rằng bên cạnh hệ thống chính quyền và luật pháp, còn có nhiều yếu tố xã hội tự điều chỉnh đóng vai trò quan trọng: ví dụ như gia đình, cộng đồng, tôn giáo, doanh nghiệp, truyền thông, các tổ chức phi chính phủ… Những yếu tố này tạo thành một lớp “quản trị mềm” bổ trợ cho “quản trị cứng” (chính phủ).

Trước hết, Wang Huning nói về vai trò của cộng đồng và ý thức công dân. Ở Mỹ, rất nhiều công việc không do nhà nước làm mà do người dân tự tổ chức với nhau. Ví dụ, ông kể chuyện thi bằng lái xe: Ở một số bang, việc cấp bằng lái (một giấy tờ quan trọng) được giao cho cơ quan cấp bang nhưng cũng phối hợp với trường dạy lái tư nhân; người dân học luật giao thông ở trường, thi sát hạch rồi cộng đồng tự giác tuân thủ luật khi tham gia giao thông. Ý thức tự giác và tinh thần tình nguyện cũng thể hiện qua việc tham gia hội đồng nhà trường, làm thiện nguyện tại thư viện, bệnh viện, đoàn thể tôn giáo lo hoạt động từ thiện… Tác giả gọi đây là “phương thức quản trị phi chính phủ”: nhiều nhu cầu xã hội được thỏa mãn mà chính quyền không cần can thiệp sâu, nhờ sự vận hành của xã hội dân sự mạnh mẽ. Các tổ chức phi lợi nhuận, hội đoàn nghề nghiệp, nhà thờ, câu lạc bộ… đều có những quy tắc nội bộ và chuẩn mực đạo đức hướng dẫn thành viên. Vì vậy, đời sống xã hội Mỹ không hỗn loạn trong tự do, mà được điều hòa bởi vô số mối ràng buộc mềm (lòng tự trọng, danh dự, tín ngưỡng, uy tín cộng đồng).

Một ví dụ thú vị mà Wang Huning nêu là văn hóa doanh nghiệp và quản trị trong các tập đoàn. Ông nhận xét nơi làm việc ở Mỹ không hề dân chủ theo kiểu bầu cử, mà hoạt động theo trật tự cấp trên – cấp dưới rất rõ, nhưng lại dựa nhiều vào quy ước mềm: sự đồng thuận nội bộ, giá trị cốt lõi của công ty, uy tín lãnh đạo và trách nhiệm tự giác của nhân viên. Người lao động Mỹ chấp nhận tuân theo mệnh lệnh cấp trên trong công việc như một điều đương nhiên (công ty không phải nhà nước nên không cần dân chủ hóa), nhưng họ cũng có tổ chức công đoàn để bảo vệ quyền lợi. Các cuộc thương lượng mềm dẻo giữa giới chủ và công đoàn thường giúp tránh xung đột nghiêm trọng. Ở tầm vĩ mô hơn, quan hệ giữa chính phủ và doanh nghiệp tại Mỹ cũng mang tính điều phối mềm: chính phủ đặt luật chơi chung, còn doanh nghiệp tự do kinh doanh; đôi khi chính phủ kêu gọi doanh nghiệp đóng góp cho cộng đồng, hoặc doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ những tiêu chuẩn đạo đức (như không phân biệt đối xử, bảo vệ môi trường) do xã hội kỳ vọng chứ không hẳn do luật bắt buộc. Chính những cam kết mềm này góp phần duy trì sự ổn định và hài hòa trong xã hội tư bản Mỹ, tránh tình trạng xung đột giai cấp gay gắt.

Wang Huning cũng đề cập đến truyền thông và dư luận như một cơ chế mềm nhưng uy lực. Báo chí, truyền hình Mỹ hoàn toàn tự do trong việc giám sát, chỉ trích quan chức và các hiện tượng xã hội tiêu cực. Do đó, nỗi sợ bị truyền thông phanh phui khiến nhiều người và tổ chức tự điều chỉnh hành vi sao cho đúng mực, trước khi pháp luật phải can thiệp. Dư luận công chúng Mỹ cũng rất nhạy cảm: các chính trị gia hay doanh nghiệp thường thuê chuyên gia quan hệ công chúng để đo lường thái độ xã hội và thay đổi chính sách kịp thời nhằm tránh bị tẩy chay. Như vậy, áp lực từ dư luận chính là một dạng “quản trị xã hội vô hình” buộc cả nhà nước lẫn tư nhân phải hành động có trách nhiệm hơn.

Chương 8 tựu trung khẳng định: sức mạnh mềm của các thiết chế phi chính trị (gia đình, tôn giáo, cộng đồng, doanh nghiệp, truyền thông…) đã giúp Hoa Kỳ quản trị một xã hội đa dạng mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào cưỡng chế nhà nước. Tác giả gọi đó là “cai trị mềm” (soft governance) – tức quản lý thông qua thuyết phục, đồng thuận xã hội, đạo đức, thay vì chỉ bằng mệnh lệnh hành chính. Điều này không những giảm tải gánh nặng cho chính quyền, mà còn phát huy tính chủ động sáng tạo của người dân trong giải quyết vấn đề của chính họ. Bài học đối với Trung Quốc: xây dựng xã hội công dân và ý thức tự quản là chìa khóa để đất nước ổn định và phát triển mà không nhất thiết phải mở rộng bộ máy cưỡng chế. Nói cách khác, quản trị hiệu quả cần cả “bàn tay sắt” lẫn “bàn tay mềm”, trong đó bàn tay mềm chính là văn hóa, đạo đức và sự tham gia tự nguyện của nhân dân.

9. Chương 9: Tái sản sinh hệ thống – Giáo dục và truyền thừa giá trị

Chương 9 xem xét cách mà xã hội Mỹ tái tạo và duy trì hệ thống của mình qua các thế hệ, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của giáo dục và đào tạo trong việc truyền thụ giá trị, văn hóa và nhân lực tương lai. Wang Huning hiểu rằng muốn xã hội vận hành bền vững, không chỉ cần luật pháp hay cơ chế, mà quan trọng là con người tiếp nối phải được chuẩn bị để kế thừa và cải tiến hệ thống. Do đó, ông nghiên cứu hệ thống giáo dục Mỹ và các thiết chế tạo dựng nhân lực (trường học, đại học, viện nghiên cứu, quân đội…) để xem Hoa Kỳ nuôi dưỡng thế hệ mới ra sao.

Trước hết, tác giả mô tả nền giáo dục Hoa Kỳ phân tầng rất đa dạng. Bậc đại học và sau đại học của Mỹ được ông đánh giá cao về chất lượng và sự phong phú. Nhiều trường đại học (như MIT, Harvard, Stanford…) là hàng đầu thế giới, thu hút nhân tài toàn cầu, góp phần duy trì ưu thế tri thức và công nghệ của Mỹ. Các trường này không chỉ dạy kiến thức mà còn gắn kết chặt chẽ với nghiên cứu khoa học, quân đội, công nghiệp, trở thành “nhà máy sản sinh nhân tài” cho mọi lĩnh vực. Tác giả ví MIT như lò đào tạo kỹ sư và nhà khoa học phục vụ kinh tế – quốc phòng (MIT phát triển mạnh nhờ nhu cầu công nghệ thời Thế chiến II); Học viện Hải quân hay Lục quân thì trui rèn sĩ quan tinh nhuệ cho quân đội. Ông cũng ấn tượng với các trường chuyên đào tạo công chức quản lý như Trường Hành chính công Maxwell (Đại học Syracuse) – nơi được coi là “xưởng sản xuất nhân tài” cho bộ máy chính phủ Mỹ. Rõ ràng, Hoa Kỳ đầu tư rất bài bản cho việc tái tạo đội ngũ lãnh đạo và chuyên gia kế cận, thông qua hệ thống giáo dục đại học xuất sắc kết hợp cùng các viện chính sách (think-tank), trung tâm nghiên cứu như Brookings Institution, Carter Center… (được đề cập ở chương X). Đây là một ưu thế lớn giúp xã hội Mỹ luôn có người tài bổ sung vào hệ thống, đảm bảo sự liên tục và tiến bộ.

Thế nhưng, Wang Huning cũng bày tỏ mối lo ngại nghiêm trọng về chất lượng giáo dục phổ thông (tiểu học, trung học). Ông gọi đó là “cuộc khủng hoảng giáo dục thế hệ trẻ”, dẫn chứng những khảo sát cho thấy học sinh trung học Mỹ yếu kém về kiến thức cơ bản. Rất nhiều học sinh không nắm được những sự kiện lịch sử, nguyên tắc chính trị căn bản của nước mình, lại càng thiếu hiểu biết về thế giới. Năng lực toán học, đọc hiểu của một bộ phận cũng đáng báo động – ví dụ một tờ báo đưa tin có người mua hàng không làm nổi phép tính nhân đơn giản để hưởng khuyến mại. Tác giả dẫn chương trình truyền hình “Tại sao trẻ em thất bại?” chiếu năm 1988 gây chấn động dư luận Mỹ về sự sa sút của trường công. Nguyên nhân, theo ông, có thể do môi trường xã hội quá thoải mái, trẻ em thiếu kỷ luật học tập; gia đình lại không đầu tư thời gian cho con do cha mẹ bận rộn hoặc li dị; và hệ quả của chủ nghĩa cá nhân là ít người quan tâm nghiêm túc đến tương lai thế hệ sau. Chính phủ Mỹ dĩ nhiên lo lắng vì một thế hệ kém hiểu biết sẽ đe dọa tương lai quốc gia. Tác giả dẫn lời một quản lý tại IBM nói: tỉ lệ mù chữ của người lớn cao (Illinois ước tính 2 triệu người, Chicago 750.000 người không biết đọc thông viết thạo) là vấn đề kinh tế lớn – lực lượng lao động sẽ không đủ kỹ năng cạnh tranh. Quả thật, nền giáo dục phổ thông đang tụt hậu so với yêu cầu của xã hội tri thức.

Wang Huning nhấn mạnh đây là mối đe dọa âm thầm nhưng nguy hiểm đối với sự tái sản sinh hệ thống Mỹ: nếu giới trẻ thiếu tri thức và ý thức công dân, làm sao giữ vững được những giá trị và cơ chế mà cha ông họ dày công gây dựng? Ông liên hệ đến quan điểm của Allan Bloom trong cuốn The Closing of the American Mind (1987), rằng tinh thần Mỹ đang bị thử thách nghiêm trọng, giới trẻ “mù mờ trước các giá trị truyền thống phương Tây”. Hệ quả, theo Bloom và cũng theo tác giả, có thể là sự sụp đổ của hệ giá trị cốt lõi dẫn tới hỗn loạn xã hội (điều này đã bàn ở chương II). Tính liên tục văn hóa – thể chế đang bị đứt gãy nếu giáo dục không làm tốt vai trò truyền thừa.

Tuy vậy, không phải là không có nỗ lực cứu vãn. Tác giả liệt kê một số sáng kiến cải thiện giáo dục: chính quyền Reagan thời đó phát động phong trào “Back to Basics” trở lại những môn học nền tảng; doanh nghiệp lớn như IBM mở trung tâm xóa mù chữ cho người lớn; trường học thử nghiệm kỷ luật nghiêm ngặt hơn để nâng thành tích… Nhưng ông nhận xét giải quyết gốc rễ cần thay đổi cả môi trường xã hội, gia đình và khôi phục văn hóa hiếu học, chứ trường học không thể làm đơn độc. Đây là lời cảnh báo cho Trung Quốc: quá trình hiện đại hóa dễ dẫn đến buông lỏng giáo dục cơ bản và suy đồi văn hóa trẻ, nếu không cảnh giác thì mạch truyền thống đứt đoạn sẽ rất nguy hiểm.

Chương 9 nhìn chung vẽ ra bức tranh đối lập: Hoa Kỳ có nền giáo dục đại học và hệ thống đào tạo tinh hoa tuyệt vời (đảm bảo cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao duy trì vị thế nước Mỹ), nhưng lại có nền tảng giáo dục phổ thông đầy vấn đề, tạo ra “thế hệ trẻ ngu dốt” trong một bộ phận dân cư. Sự đối lập này cũng chính là hai mặt của nước Mỹ: đỉnh cao và đáy vực. Tác giả vừa khâm phục cách nước Mỹ bồi dưỡng nhân tài, vừa lo lắng thay cho họ về khoảng trống kiến thức và giá trị ở đại đa số công dân tương lai. Đối với Trung Quốc, ông hàm ý rằng cải thiện giáo dục phổ thông, nâng cao dân trí chung là nhiệm vụ sống còn, bởi đó chính là nền tảng cho sự trường tồn của hệ thống chính trị – xã hội.

10. Chương 10: Trí tuệ năng động – Vai trò của tư tưởng và giới tinh hoa

Chương 10 bàn về vai trò của tư tưởng, tri thức và giới tinh hoa trí thức đối với sự phát triển và quản lý xã hội Mỹ. Tựa đề “Active Intelligence” ngụ ý một trí tuệ chủ động, tích cực tham gia vào việc hoạch định và dẫn dắt xã hội. Wang Huning muốn nhấn mạnh rằng các ý tưởng và tri thức mới đã, đang và sẽ định hình con đường nước Mỹ – chúng là “chất xám” bơm vào hệ thống, giúp nước Mỹ luôn đổi mới và duy trì vị thế.

Trước tiên, tác giả mô tả mạng lưới các “nhà máy tư tưởng” (thought factory) của Hoa Kỳ. Đây là cách gọi hình tượng cho các viện nghiên cứu chính sách độc lập, gọi là think-tank, cùng hệ thống học viện, trường đại học, hội thảo… nơi trí thức, chuyên gia làm việc miệt mài để sản xuất ra những ý tưởng, giải pháp cho các vấn đề quốc gia. Ông đã đến thăm một số think-tank nổi tiếng như Viện Brookings, Trung tâm Carter, và ghi nhận tầm ảnh hưởng sâu rộng của họ. Chẳng hạn, Brookings Institution (thành lập 1916) có trụ sở bề thế ở Washington D.C., lâu nay được coi là “bộ não thứ hai” của chính phủ Mỹ với hàng trăm chuyên gia nghiên cứu đủ mọi lĩnh vực. Các báo cáo, khuyến nghị chính sách của Brookings thường được Quốc hội và Nhà Trắng tham khảo kỹ lưỡng. Tương tự, Trung tâm Carter do cựu Tổng thống Jimmy Carter lập ra sau khi rời nhiệm sở cũng hoạt động tích cực trong các vấn đề như nhân quyền, hòa giải xung đột, tạo nên ảnh hưởng mềm trong và ngoài nước.

Wang Huning nhận xét mối quan hệ giữa giới trí thức và chính quyền Mỹ khá chặt chẽ nhưng linh hoạt. Nhiều trí thức có thể không làm việc trực tiếp cho nhà nước nhưng qua think-tank và xuất bản, họ gián tiếp định hướng chính sách (gọi vui là “quan chức ngoài chính phủ”). Mỗi khi chính quyền có vấn đề nan giải, họ thường mời các hội đồng chuyên gia tư vấn. Có người từ viện nghiên cứu được bổ nhiệm vào nội các (tác giả nêu việc một chuyên gia hàng đầu về Nhật Bản của Đại học Berkeley được mời làm cố vấn kinh tế đối phó Nhật Bản cho chính phủ). Mặt khác, khi chính phủ thay đổi, các cựu quan chức lại lui về các trung tâm học giả (ví dụ cựu Bộ trưởng Quốc phòng lập diễn đàn trao đổi). Nhờ vậy, ý tưởng lưu thông liên tục giữa khu vực công và giới học giả, tạo thành “xoay vòng trí tuệ” bổ ích cho quốc gia.

Tác giả cũng nói về tự do học thuật và bầu không khí tranh luận ở Mỹ như một chìa khóa của “trí tuệ năng động”. Ông tham dự vài hội thảo, trao đổi với giáo sư, và thấy rằng người Mỹ dám nghĩ dám nói, những vấn đề gai góc như phê bình chính sách chính phủ, tranh luận về nhân quyền, triết lý đều được thảo luận công khai mà không ngại nhạy cảm. Chính môi trường cởi mở này giúp các tư tưởng mới nảy mầm. Ví dụ, trong thập kỷ 1980, có nhiều tư tưởng bảo thủ mới trỗi dậy (như của Bloom, Huntington…) cảnh báo Mỹ đang sa sút; đồng thời có luồng tư tưởng tự do vẫn thúc đẩy cải cách tiến bộ. Sự tương tác giữa các dòng tư tưởng tạo ra “thị trường ý tưởng” sôi động. Tác giả gợi ý rằng chính tính đa nguyên trong tư tưởng bảo đảm nước Mỹ không ngừng tự phản tỉnh và điều chỉnh.

Đi sâu hơn, Wang Huning lưu ý tầm quan trọng của việc duy trì nền tảng tinh thần chung. Dù có nhiều luồng ý tưởng, nước Mỹ vẫn cần một giá trị cốt lõi thống nhất để làm keo gắn xã hội. Ông lập luận: “Không thể duy trì hệ thống xã hội chỉ bằng văn bản luật; trước hết phải dựa vào việc con người cùng tin vào những giá trị nền tảng và hành xử theo chúng”. Nếu hệ giá trị đó suy tàn, trí tuệ dù năng động đến đâu cũng khó cứu được xã hội khỏi rối loạn. Đây là lời nhắc khéo sau khi dẫn câu chuyện “sự xói mòn tinh thần” trong chương trước. Nên trong chương X, tác giả có lẽ muốn nhấn mạnh cả sự năng động lẫn sự bền vững: năng động là luôn sáng tạo, bền vững là giữ được lõi giá trị. Ông trích dẫn cuộc tranh luận của giới học giả về việc giới trẻ Mỹ thờ ơ với truyền thống và đặt câu hỏi ai sẽ lo duy trì giá trị cho tương lai. Kết luận bỏ ngỏ: “Mọi người quan tâm đến ổn định xã hội có lẽ đều phải nghĩ về vấn đề này trước tiên”.

Như vậy, chương 10 khép lại phần phân tích các yếu tố làm nên sức mạnh Mỹ bằng việc tôn vinh vai trò của tri thức và tư tưởng. Nước Mỹ sở dĩ giữ vị trí siêu cường không chỉ vì kinh tế hay quân sự, mà còn vì có một đội ngũ trí thức dồi dào liên tục cung cấp ý tưởng mới, có khả năng tự phê bình và điều chỉnh hướng đi. Điều này toát lên một thông điệp cho Trung Quốc: phát triển đất nước cần coi trọng tầng lớp trí thức và tự do tư tưởng, bởi đó là nguồn tài nguyên chiến lược cho sức mạnh mềm và cho sự quản trị hiệu quả. Đồng thời, phải giáo dục thế hệ trẻ giữ gìn và hiểu biết giá trị văn hóa dân tộc, nếu không những trí tuệ năng động ấy sẽ mất nền tảng để bám rễ.

11. Chương 11: Những dòng chảy ngầm của khủng hoảng (thách thức tương lai của nước Mỹ)

Chương cuối cùng của cuốn sách tập trung nhận diện những nguy cơ tiềm ẩn đang âm ỉ bên dưới vẻ ngoài phồn vinh của xã hội Mỹ – được tác giả ví như các “dòng chảy ngầm” có thể chực bùng phát thành khủng hoảng trong tương lai. Đây có thể xem là phần tổng hợp những quan sát tiêu cực nhất, là lời cảnh báo trực diện về việc nước Mỹ có thể “chống lại chính nó” mà suy yếu, nếu không giải quyết tốt các vấn đề nội tại. Wang Huning liệt kê nhiều vấn đề, từ gia đình, giáo dục, thanh niên, ma túy, tội phạm, đến khủng hoảng giá trị và cạnh tranh ngoại bang.

Thứ nhất, sự đổ vỡ của thiết chế gia đình và quan niệm gia đình truyền thống. Tác giả nhận thấy gia đình Mỹ đã thay đổi rất nhiều so với vài thập niên trước, theo hướng lỏng lẻo và cá nhân chủ nghĩa hơn. Tỷ lệ ly hôn cao, nhiều gia đình khuyết thiếu cha hoặc mẹ; mối quan hệ vợ chồng ít gắn bó, tôn trọng sự riêng tư cá nhân hơn là xây dựng không gian chung. Ông cho rằng chủ nghĩa cá nhân cực đoan đã thấm vào đời sống hôn nhân: mỗi cá nhân đề cao tự do của mình, ngay cả sau khi kết hôn vẫn giữ “pháo đài riêng” trong lòng, không muốn hi sinh vì nhau. Kết quả là sự gắn kết gia đình suy giảm – nhiều cặp vợ chồng trẻ không vượt qua được mâu thuẫn vì không quen nhường nhịn, dễ dẫn tới ly dị. Đồng thời, việc nuôi dạy con cái cũng chịu ảnh hưởng: người Mỹ đề cao độc lập, nên thường cho con tách ngủ riêng từ bé, khuyến khích tự lập sớm. Mặt tích cực là con cái tự chủ, nhưng mặt tiêu cực là tình cảm gia đình nhạt dần, bố mẹ ít dành thời gian kèm cặp, dẫn đến thiếu sự uốn nắn về đạo đức và cảm xúc cho trẻ. Ông ví nhiều gia đình Mỹ như nhà trọ, nơi cha mẹ con cái sống chung mái nhà nhưng mỗi người theo đuổi đời sống riêng. Đây là điều người phương Đông khó chấp nhận, và theo tác giả, tiềm ẩn rủi ro cho tương lai xã hội: gia đình vốn là “tế bào” nền tảng, khi tế bào này suy yếu, cả cơ thể xã hội sẽ mất đi nguồn ổn định, giáo dưỡng quan trọng. Ông cảnh báo xã hội Mỹ sẽ đối mặt thế hệ trẻ thiếu hụt về giáo dục gia đình, dễ lạc lối đạo đức.

Thứ 2, cuộc khủng hoảng giáo dục trẻ em và thanh thiếu niên. Chương này nhấn mạnh lại vấn đề đã nêu ở chương 9 nhưng đi xa hơn: không chỉ học lực kém, mà lối sống và hành vi của một bộ phận thanh thiếu niên Mỹ đang trở nên lệch lạc, gây bất ổn xã hội. Wang Huning dùng cụm từ “thanh thiếu niên lạc lối” (stray teenagers) cho những đứa trẻ trưởng thành trong môi trường gia đình và trường học thiếu gắn kết, dẫn đến sa vào tệ nạn và tội phạm. Ông kể nhiều câu chuyện đau lòng: thiếu niên bỏ nhà đi bụi, băng nhóm trẻ đường phố hoành hành, học sinh mang súng đến trường… Ma túy và bạo lực đang quyến rũ giới trẻ. Ở phần trước, tác giả đã thuật chi tiết cơn lốc ma túy quét qua học đường và đường phố Mỹ: từ học sinh trung học đến sinh viên đại học, rất nhiều người bị lôi kéo dùng thử rồi nghiện các chất kích thích (từ cần sa tới cocain). Tuổi sử dụng ma túy ngày càng trẻ hóa, có em mới 12-13 tuổi đã nghiện. Hệ quả trực tiếp là gia tăng tội phạm vị thành niên: từ nghiện ngập dẫn tới trộm cướp, buôn bán ma túy và bạo lực. Tác giả miêu tả những vụ án do trẻ vị thành niên gây ra nghe như phim nhưng lại có thực: học sinh phổ thông tham gia giao dịch ma túy có vũ khí, tranh giành địa bàn bằng súng đạn, sẵn sàng giết người không ghê tay. Những “đứa trẻ lạc lối” này trở thành gánh nặng cho hệ thống trại giáo dưỡng vị thành niên, và nhiều em khi ra tù lại tiếp tục con đường phạm tội, tạo thành vòng luẩn quẩn tội phạm trẻ.

Wang Huning đặc biệt nhấn mạnh ma túy là đại họa xã hội Mỹ đương thời: ông gọi nó là “thứ sức mạnh tàn phá vượt quá mọi sức mạnh khác trong lịch sử Mỹ”. Ma túy vừa hủy hoại thế hệ trẻ (sức khỏe, tinh thần suy sụp) vừa thách thức nghiêm trọng các thể chế xã hội. Chính quyền Reagan cuối thập kỷ 1980 phát động “cuộc chiến chống ma túy” quyết liệt, nhưng tác giả hoài nghi hiệu quả: các tập đoàn ma túy hoạt động tinh vi, vũ trang tận răng, lan rộng khắp các bang. Ông dẫn số liệu từ báo chí: hai băng nhóm ma túy khét tiếng (Bloods và Crips) từ California đã mở rộng mạng lưới đến 800 địa điểm trên cả nước, với hàng ngàn thành viên, biến nhiều khu phố thành “chiến trường Việt Nam” (ám chỉ cảnh tượng bắn giết như vùng chiến sự). Tội phạm có tổ chức (mafia, băng đảng mô-tô…) cũng nhân cơ hội vươn vòi bạch tuộc. Tác giả mô tả cấu trúc mafia kiểu Ý như một “nhà nước ngầm” có hội đồng, ông trùm, ông nhỏ, đàn em… và hoạt động cả hợp pháp lẫn phi pháp. Những tổ chức tội phạm này kiểm soát một phần đời sống xã hội Mỹ trong bóng tối, gây thiệt hại to lớn và làm lung lay trật tự xã hội. Ông thậm chí so sánh: “Nhà Trắng quản lý xã hội Mỹ, nhưng các băng đảng cũng quản lý một phần không nhỏ xã hội đó – chỉ khác là phần này chìm trong bóng tối”. Đây là hình ảnh cực kỳ mạnh: một nền “song trùng quyền lực” giữa chính quyền và thế giới ngầm, báo hiệu nguy cơ khủng hoảng trật tự nếu không triệt tiêu được tội phạm.

Thứ 3, khủng hoảng giá trị và tinh thần. Song song với các vấn đề cụ thể trên, Wang Huning xem sự suy thoái của hệ giá trị tinh thần là dòng chảy ngầm sâu xa nhất đe dọa tương lai Mỹ. Ông nhận định nhiều lần rằng giới trẻ Mỹ mất phương hướng về đạo đức, lịch sử, văn hóa (như đã nói ở chương 2 và 9). Ở chương 11, ông tổng kết: người Mỹ luôn tiến về phía trước, loại bỏ cái cũ không thương tiếc, nên thế hệ mới không còn khái niệm về quá khứ. Chủ nghĩa tương đối và tự do quá trớn làm giá trị cốt lõi tan loãng – thứ từng gắn kết quốc gia (niềm tin tôn giáo, đạo đức truyền thống) giờ đây bị xem nhẹ. Nếu một xã hội mất “la bàn đạo đức”, nó sẽ rơi vào hỗn loạn và khủng hoảng đạo lý. Đây là điều ông lo lắng: có hai tiến trình mâu thuẫn – xã hội phải luôn thay đổi để tiến bộ, nhưng nếu thay đổi cuốn phăng luôn cả giá trị nền tảng thì hậu quả là mất kiểm soát. Tác giả ví đó là “tiến thoái lưỡng nan”: hoặc để tự do phát triển, cái mới xóa cái cũ nhưng rồi xã hội mất cội rễ; hoặc cố giữ giá trị cũ để ổn định, nhưng có nguy cơ kìm hãm tiến bộ. Đây là một bài toán nan giải chưa có đáp án cho nước Mỹ. Ông ngầm gợi ý rằng Trung Quốc cũng sẽ gặp bài toán tương tự khi hiện đại hóa: làm sao cân bằng giữa đổi mới và bảo tồn giá trị truyền thống, nếu không muốn rơi vào khủng hoảng văn hóa đạo đức như Mỹ.

Thứ 4, thách thức từ bên ngoài – sự trỗi dậy của các cường quốc khác. Cuối chương, Wang Huning đề cập đến trường hợp cụ thể của Nhật Bản như một “dòng chảy ngầm” đặc biệt. Thập niên 1980, kinh tế Nhật Bản phát triển thần kỳ, lấn lướt trên thị trường toàn cầu (nhất là đánh bại hàng Mỹ ở các lĩnh vực ô tô, điện tử…). Nhiều người Mỹ bắt đầu lo ngại “Nhật Bản đang thắng Mỹ trên mặt trận kinh tế”, dù đã thua Mỹ trong Thế chiến II. Tác giả phân tích bộ phim “Empire of the Sun” (Đế quốc mặt trời) do Hollywood sản xuất năm 1987 như một phản ứng văn hóa: phim kể cảnh quân Nhật tàn ác với người phương Tây trong Thế chiến, như một lời cảnh báo ẩn dụ rằng “người Nhật khác ta, họ hung hãn và không chia sẻ giá trị nhân đạo phương Tây”. Phải chăng đây là nỗi sợ rằng Nhật Bản sẽ lại thống trị, lần này bằng kinh tế, và phương Tây cần đề phòng? Wang Huning không đưa kết luận chắc chắn, nhưng ông nêu rõ: sự thành công của Nhật là kỳ tích – từ nước bại trận 1945 vươn lên thành cường quốc kinh tế số hai thế giới vào 1980s. Nếu Nhật tiếp tục đà này, không loại trừ tương lai họ đòi cả quyền lực chính trị, quân sự tương xứng. Đối với Mỹ, sự trỗi dậy của Nhật Bản là thách thức lớn: nó đe dọa vị thế kinh tế và đặt câu hỏi về khả năng duy trì ảnh hưởng toàn cầu của Mỹ. Mặc dù Nhật và Mỹ là đồng minh, sự cạnh tranh này báo hiệu một thế giới đa cực hơn. Ngoài Nhật, tuy tác giả không nêu chi tiết, ngầm hiểu các cường quốc khác (Tây Âu, Liên Xô khi đó, và sau này có thể Trung Quốc) cũng là những thử thách bên ngoài mà Mỹ phải đối phó. Sức mạnh Mỹ không thể một mình áp đảo mãi, nếu nội lực lại đang suy yếu bởi những khủng hoảng nội tại kể trên.

Tổng kết chương 11, Wang Huning vẽ viễn cảnh: nước Mỹ như một con thuyền khổng lồ đang lướt tới tương lai, bề ngoài huy hoàng nhưng dưới đáy thuyền có nhiều dòng nước ngầm xoáy mạnh. Đó là gia đình rạn vỡ, giáo dục sa sút, thanh thiếu niên lầm đường, ma túy và tội phạm hoành hành, đạo đức lung lay, thách thức ngoại bang tăng lên. Nếu không xử lý, những dòng ngầm này có thể kết hợp với nhau gây chao đảo con thuyền Mỹ, làm cho “America Against America” – nước Mỹ tự chống lại chính mình và suy tàn từ bên trong. Đây cũng chính là lời cảnh tỉnh cuối cùng mà tác giả muốn nhắn nhủ với Trung Quốc.

Hàm ý và cảnh báo đối với Trung Quốc

Xuyên suốt America Against America, Wang Huning luôn ngầm so sánh và rút bài học cho Trung Quốc – quê hương ông – khi quan sát nước Mỹ. Mặc dù cuốn sách chỉ tập trung mô tả, phân tích Hoa Kỳ, nhưng ẩn sau đó là những cảnh báo và khuyến nghị quan trọng đối với con đường phát triển của Trung Quốc thời kỳ cải cách mở cửa (vào cuối 1980s và xa hơn). Dưới đây là những hàm ý chính:

• Không nên nhìn nước Mỹ một cách phiến diện, cực đoan. Trước kia, do ảnh hưởng ý thức hệ, nhiều người Trung Quốc hoặc là thần tượng hóa Mỹ như hình mẫu tự do – giàu mạnh tuyệt đối, hoặc ngược lại, lên án Mỹ suy đồi hoàn toàn. Qua nghiên cứu, Wang Huning chỉ ra sự thật phức tạp: Mỹ có cả ưu điểm rực rỡ lẫn nhược điểm trầm trọng. Bài học: Trung Quốc cần nhận thức khách quan về phương Tây, vừa học cái hay (khoa học kỹ thuật, quản lý, pháp trị, giáo dục đại học, sức sáng tạo…) vừa tránh cái dở (phân hóa giàu nghèo, tội phạm, khủng hoảng gia đình, lợi ích nhóm thao túng…). Ông đặc biệt nhấn mạnh tư duy thực tiễn: hãy “biết mình biết người”, không mù quáng bài xích cũng không mù quáng sùng bái mô hình Mỹ.
• Giữ vững bản sắc và giá trị truyền thống trước làn sóng hiện đại hóa. Qua câu chuyện Mỹ, tác giả cảnh báo hiện đại hóa nhanh có thể làm xói mòn nền tảng đạo đức văn hóa. Ở Mỹ, chủ nghĩa cá nhân và văn hóa tiêu thụ đã phá vỡ nhiều giá trị gia đình, tôn giáo, cộng đồng. Trung Quốc khi mở cửa dễ du nhập lối sống phương Tây, nếu không cẩn trọng sẽ gặp khủng hoảng tinh thần tương tự: gia đình lỏng lẻo, giới trẻ chạy theo vật chất, quên cội nguồn. Do đó, ông hàm ý Trung Quốc phải giữ gìn văn hóa Á Đông tốt đẹp (đề cao gia đình, giáo dục đạo đức, kính trên nhường dưới) ngay trong quá trình phát triển kinh tế. Cần tìm cách dung hòa “văn hóa tấn công” và “văn hóa phòng thủ” – tức tiếp thu tinh thần năng động của Mỹ nhưng không đánh mất truyền thống Á Đông.
• Xây dựng cơ chế quản trị phù hợp với điều kiện Trung Quốc, tránh sa vào vết xe đổ của Mỹ. Mỹ có dân chủ bầu cử, đa đảng nhưng cũng bộc lộ nhiều vấn đề: phân liệt đảng phái, lợi ích nhóm lũng đoạn, dân chủ hình thức (tiền bạc chi phối). Trung Quốc không thể sao chép y nguyên mô hình đó mà phải tìm con đường riêng. Tác giả không nói thẳng, nhưng gợi ý: Trung Quốc có thể học tinh thần pháp trị, minh bạch và trách nhiệm giải trình từ Mỹ, song nên tránh chủ nghĩa đa nguyên vô độ. Cần có ổn định chính trị để phát triển (tránh tình trạng chính phủ Mỹ đôi khi tê liệt vì đảng phái đấu đá). Đồng thời phải cảnh giác với lợi ích nhóm nội địa – những nhóm có thể hình thành trong kinh tế thị trường – để chúng không thao túng chính sách gây bất công xã hội.
• Đầu tư cho giáo dục và nâng cao dân trí là quốc sách lâu dài. Từ bài học Mỹ tụt hậu giáo dục phổ thông, Wang Huning muốn Trung Quốc đừng chạy theo tăng trưởng mà lơ là giáo dục cơ bản. Một dân tộc giữ được sức sống phải từ nền tảng học vấn phổ cập, rèn luyện kỷ luật và ý thức công dân cho thế hệ trẻ. Đồng thời, ông cũng khuyến nghị phát triển tầng lớp trí thức và tôn trọng tự do tư tưởng có định hướng. Mỹ mạnh nhờ know-how và think-tank, Trung Quốc cũng cần phát huy trí tuệ các học giả, chuyên gia trong hoạch định chính sách, kết hợp “bộ não khoa học” với “bàn tay quản trị”.
• Giữ vững ổn định xã hội, đấu tranh phòng chống tệ nạn ngay từ đầu. Qua thực trạng Mỹ với ma túy, tội phạm hoành hành, Trung Quốc được cảnh báo hãy hành động sớm để những tệ nạn này không bén rễ. Điều đó có nghĩa tăng cường giáo dục đạo đức, tạo việc làm cho thanh niên, quản lý chặt ma túy và tội phạm xuyên biên giới. Như Reagan từng nói, ma túy có thể “đe dọa cách sống của mọi gia đình”, Trung Quốc phải ý thức điều đó để bảo vệ trật tự và an ninh xã hội một cách kiên quyết.
• Phát triển nhưng không chủ quan, học hỏi nhưng không lệ thuộc. Nước Mỹ thịnh vượng nhưng đang đối mặt đối thủ mới (Nhật Bản), cho thấy không có mô hình nào bất bại vĩnh viễn. Trung Quốc nên tự tin đi con đường riêng, tranh thủ học cái tốt từ Mỹ và Nhật để vươn lên, nhưng cũng không nên lệ thuộc vào phương Tây. Nên nhớ rằng sức mạnh quốc gia cốt ở tự lực tự cường: Nhật vươn lên nhờ giữ được tinh thần dân tộc riêng (dù học phương Tây kỹ thuật), Trung Quốc cũng cần vậy. Nếu chỉ rập khuôn Mỹ, Trung Quốc có nguy cơ mắc phải chính các căn bệnh của Mỹ mà không đạt được ưu thế tương tự.

Tóm lại, America Against America vừa là bức tranh đa chiều về nước Mỹ cuối thế kỷ 20, vừa là tấm gương để Trung Quốc soi xét con đường phát triển của mình. Wang Huning ca ngợi thành công của Mỹ nhưng đồng thời chỉ ra những mâu thuẫn nội tại có thể khiến đế quốc này suy yếu. Thông điệp gửi gắm tới Trung Quốc là: Hãy tỉnh táo học hỏi từ Mỹ – học cái mạnh để giàu, cái hay để văn minh, và học cả những sai lầm để tránh sụp đổ từ bên trong. Chỉ có như vậy, Trung Quốc mới có thể trỗi dậy bền vững, không lặp lại bi kịch “cường quốc tự diệt mình” mà tác giả hình dung qua hình ảnh “Mỹ chống lại Mỹ”.